شهرکی که بویینگ روی سقف کارخانه‌اش ساخت تا بمب‌افکن‌هایش را پنهان کند
آمریکا برای پنهان‌کردن کارخانه‌ی عظیم بویینگ، روی سقف آن محله‌ای جعلی ساخت؛ با خانه‌های پارچه‌ای، درختانی از پر مرغ و خیابان‌هایی که ساکنی نداشتند.
فرض کنید سال ۱۹۴۳ در کابین هواپیمایی نشسته‌اید و بر فراز جنوب سیاتل پرواز می‌کنید. زیر بال‌هایتان محله‌ای آرام پهن شده؛ خانه‌های ویلایی، چمن‌های مرتب، گاراژ‌هایی کنار خانه‌ها و کمی دورتر، پمپ‌بنزین و مغازه‌ای سر نبش. چنین جایی را بار‌ها دیده‌اید؛ شاید حتی در یکی از همین محله‌ها بزرگ شده باشید.
حالا ارتفاع را کم می‌کنید. سقف خانه‌ها به‌زحمت از قد یک آدم بالغ بالاتر می‌رود. درخت‌ها از سیم و قیر و پر مرغ ساخته شده‌اند و چمن‌ها چیزی جز گونی رنگ‌شده نیستند. خیابان‌ها به جایی نمی‌رسند و پشت پنجره‌ها هیچ اتاقی وجود ندارد.
آرام‌ترین محله سیاتل، در واقع پرسروصداترین نقطه‌اش بود. درست زیر پای این خانه‌های پارچه‌ای، هزاران کارگر پرچ می‌زدند، بال به بدنه وصل می‌کردند و بمب‌افکن‌های چهارموتوره بوئینگ را برای جبهه آماده می‌ساختند.
ارتش آمریکا تصمیم گرفته بود کارخانه شماره دو بوئینگ را نه با دیوار و بتن، که با یک دکور عظیم از چشم دشمن پنهان کند؛ دکوری که روزنامه‌های سیاتل بعد‌ها نامش را گذاشتند «سرزمین عجایب بوئینگ» یا Boeing Wonderland.
کارخانه‌ای که باید از چشم دشمن پنهان می‌ماند
هفتم دسامبر ۱۹۴۱، هواپیما‌های ژاپنی پرل هاربر را بمباران کردند و ناگهان سواحل غربی آمریکا احساس کردند جبهه جنگ تا پشت در خانه‌شان آمده است. لس‌آنجلس، سان‌فرانسیسکو و سیاتل که تا دیروز اخبار جنگ را در روزنامه‌ها می‌خواندند، حالا به آژیر و خاموشی فکر می‌کردند.
سیاتل دلیل بیشتری برای نگرانی داشت، چون در جنوب شهر، میان رود دووامیش و بوئینگ فیلد، کارخانه‌ای کار می‌کرد که بخش بزرگی از توان بمباران راهبردی آمریکا به خروجی‌اش وابسته بود.
بوئینگ کارخانه شماره دو یا Plant ۲ را در سال ۱۹۳۶ برای ساخت بمب‌افکن تازه‌اش، B-۱۷، بنا کرد. «دژ پرنده» چهار موتور، بدنه‌ای بزرگ و تسلیحات دفاعی فراوان داشت و ساختش یکی از پیچیده‌ترین خطوط تولید زمان خود را می‌طلبید.
سالن اولیه سال‌به‌سال بزرگ‌تر شد؛ به‌ویژه پس از مه ۱۹۴۰ که فرانکلین روزولت از رساندن ظرفیت تولید کشور به ۵۰ هزار هواپیما در سال حرف زد. تا پایان جنگ، زیربنای مجموعه به نزدیک ۱۵۸ هزار مترمربع رسید و ۶۹۸۱ فروند B-۱۷ از درهایش بیرون آمد.
چالشی که باید حلش می‌کردند، این بود که چنین غولی را نمی‌شد گم کرد. سقف صاف و هندسی کارخانه، کنار باند فرودگاه و رودخانه، در هر عکس هوایی به چشم می‌آمد. خلبانی که برای نخستین بار به منطقه می‌رسید، کافی بود فرودگاه را پیدا کند تا هدفش را هم پیدا کرده باشد.
بوئینگ تنها چهار روز پس از پرل هاربر پنجره‌های کارخانه را سیاه کرد. سیاتل هم آژیر‌های حمله هوایی، مقررات خاموشی و یگان‌های سیار پدافند را به صحنه آورد. همه‌ی این تدابیر به کار شب می‌آمد یا به لحظه حمله؛ هیچ‌کدام شکل کارخانه را در نور روز عوض نمی‌کرد.
هیچ‌کس فکرش را هم نمی‌کرد که راه‌حل، یا لااقل ایده‌اش از هالیوود برسد.
مردی که از کنار ورونیکا لیک به پشت‌بام کارخانه رفت
سرگرد جان اوهمر، افسر استتار ارتش، به شعبده‌بازی و عکاسی علاقه داشت و خوب می‌دانست چشم و لنز را چطور می‌شود گول زد. برنامه‌ای که او برای ساحل غربی ریخت، به کسانی نیاز داشت که شغلشان ساختن چیز‌های نبود باشد؛ پس سراغ استودیو‌های فیلم‌سازی رفت.
مهم‌ترین مهره‌ی اوهمر برای پروژه بوئینگ، جان استوارت دتلی بود؛ معماری که از مترو گلدوین مایر می‌آمد، برای فیلم Bitter Sweet نامزد اسکار شده بود و همسرش، ورونیکا لیک، از ستاره‌های بزرگ آن سال‌های هالیوود به شمار می‌رفت. دتلی در ۱۹۴۲ با درجه سروانی به ناحیه سیاتل سپاه مهندسان ارتش پیوست و زرق‌وبرق استودیو را با پشت‌بام یک کارخانه عوض کرد.
طراح صحنه بر اساس منطق خودش کار می‌کند، لازم نیست ساختمان واقعی باشد، کافی‌ست از زاویه دوربین واقعی به نظر برسد. دتلی همین قاعده را برداشت و فقط جای دوربین را عوض کرد. دوربین فرضی‌اش حالا چند هزار متر بالاتر، در آسمان ایستاده بود.
البته پروژه‌ی ساخت شهرکی روی سقف کارخانه‌ی بویینگ را نمی‌شد یک‌نفره انجام داد. عملیات زیر نظر سپاه مهندسان پیش رفت و ویلیام جیمز بین، معمار سرشناس سیاتل و مسئول دفتر استتار ایالت واشنگتن، در کنار شرکت معماری یانگ و ریچاردسون به پروژه کمک کردند. طرح نهایی جسورانه و باورنکردنی به نظر می‌رسید؛ سقف کارخانه باید ادامه‌ای از محله‌های مسکونی آن سوی رودخانه می‌شد و فرایند ساخت پروژه از مه ۱۹۴۲ کلید خورد.
۵۳ خانه، ۲۴ گاراژ و درختانی از پر مرغ
اگر از بالا به نقشه شهرک نگاه می‌کردید، ۲۶ ایکر یا حدود ۱۰٫۵ هکتار محله می‌دیدید؛ شامل ۵۳ خانه، ۲۴ گاراژ، یک پمپ‌بنزین، یک مغازه محلی و سه گلخانه، به‌علاوه حدود ۳۰۰ درخت مصنوعی.
هر قطعه از این دکور داستان خودش را داشت. دیوار خانه‌ها از چوب و پارچه رنگ‌شده بود و پنجره‌ها فقط روی نما به چشم می‌آمدند. لبه بام بیشتر خانه‌ها حدود ۱٫۲ متر از سطح زمین فرضی فاصله داشت. برای ساخت درخت، شبکه سیمی را به قیر آغشته و بعد در پر مرغ فرو می‌کردند. چمن‌ها از گونی سبز بودند و بوته‌ها از الیاف شیشه روی قاب سیمی.
زیر ظاهر بازیگوش شهرک، مسئله‌ی مهندسی جدی‌ای را نمی‌شد نادیده گرفت. سقف کارخانه دندانه‌اره‌ای بود و تا حدود ۱۰ متر اختلاف ارتفاع داشت؛ سازه تازه باید بدون ایجاد اختلال در خط تولید، روی همین سطح نامنظم می‌نشست و آن را به تپه‌ای مسکونی تبدیل می‌کرد. مهندسان با چارچوب‌های نگهدارنده و شبکه‌های سیمی، پستی‌وبلندی ساختند و کیلومتر‌ها راهروی باریک هم برای رفت‌وآمد کشیدند.
آمار مصالح، شوخی را از سر ماجرا می‌پراند. طبق اسناد بوئینگ، حدود یک میلیون بوردفوت الوار، بیش از ۱۳۹ هزار مترمربع شبکه سیمی، حدود ۱۵۲ کیلومتر سیم نگهدارنده و نزدیک به ۵۰۰ تن سازه فولادی برای بخش‌های مرتفع مصرف شد.
سازندگان، اما شوخ‌طبعی‌شان را از دست ندادند. خودرو‌های چوبی شهرک چنان کوتاه بودند که انگار غلتکی از رویشان رد شده بود، ولی از ارتفاع زیاد شبیه ماشین‌های پارک‌شده کنار خانه‌ها به نظر می‌رسیدند. روی تابلوی خیابان‌ها هم می‌شد نام‌هایی مثل خیابان مصنوعی (Synthetic Street) و بلوار گونی (Burlap Boulevard) را خواند؛ امضای پنهان سازندگانی که خوب می‌دانستند چه دکور عجیبی برپا کرده‌اند.
چطور ساختمانی به این بزرگی ناپدید می‌شد؟
چشم انسان وقتی منظره‌ای گسترده را نگاه می‌کند، پیش از جزئیات سراغ شکل‌های بزرگ و الگو‌های آشنا می‌رود. سقف یک سالن صنعتی، با آن خطوط مستقیم و ابعاد غیرعادی، میان خانه‌های کوچک شهری مثل یک لکه بزرگ جلب توجه می‌کند.
دتلی و همکارانش همین لکه را تکه‌تکه کردند. خانه‌ها، خیابان‌ها و سایه‌های تازه، سطح یکدست سقف را به صد‌ها شکل کوچک شکستند و رنگ‌ها و خطوط طوری چیده شدند که کارخانه به محله‌های اطراف بپیوندد.
نکته‌ی مهم دیگر اینکه دکور باید جایی تمام می‌شد، ولی نباید اجازه می‌دادند مرزش مشخص باشد. پس خیابان‌های ساختگی از لبه سقف فراتر رفتند، از بوئینگ فیلد گذشتند و تا کمربند سبز تپه بیکن ادامه یافتند. روی باند‌ها خیابان نقاشی کردند و برای جذب نور، خرده‌سنگ یا تراشه چوب با سیمان به کار بردند.
خانه‌های اطراف باند هم دال‌های بتنی رنگ‌شده‌ای به ضخامت حدود ۱۵ سانتی‌متر بودند تا مزاحم هواپیما‌ها نشوند. از روی زمین خنده‌دار به نظر می‌رسیدند؛ ولی از آسمان، حومه‌ای کم‌تراکم را کامل می‌کردند.
راز موفقیت پروژه به فاصله برمی‌گشت، چراکه از ارتفاع زیاد، جزئیات کوچک محو می‌شوند و چشم به ترکیب کلی رنگ، خط و سایه بسنده می‌کند. عکس‌های هوایی باقی‌مانده هنوز هم شگفت‌انگیزند؛ غولی صنعتی زیر شبکه‌ای از کوچه‌ها و باغچه‌ها گم شده، هرچند این محله خوش‌آب‌ورنگ، وسط یک منطقه صنعتی کمی ناهمخوان قرار دارد.
زیر شهرک آرام، هر روز ۱۲ بمب‌افکن
بالای سر کارگران، کسی در خانه‌ها زندگی نمی‌کرد و زیر پای خانه‌ها، کارخانه لحظه‌ای نمی‌خوابید. قطعات بزرگ بدنه، بال‌ها، سامانه‌های مکانیکی و کیلومتر‌ها سیم در مراحل پیاپی کنار هم می‌نشستند تا هر هواپیما پس از بازرسی برای آزمایش به راه بیفتد.
در اوج فعالیت، حدود ۳۰ هزار نفر در این مجموعه کار می‌کردند. مردان یکی‌یکی به جبهه رفتند و بوئینگ، مانند بسیاری از شرکت‌های آمریکایی، زنان را به خط مونتاژ آورد؛ زنانی که در فرهنگ عمومی با تصویر «رزی پرچ‌کن» یا Rosie the Riveter به یاد مانده‌اند.
مطابق تاریخ رسمی بوئینگ، میانگین تولید در دوره اوج به ۱۲ بمب‌افکن در روز رسید. رکورد کارخانه هم روز ۲۹ آوریل ۱۹۴۴ با ۱۶ فروند B-۱۷ در ۲۴ ساعت ثبت شد. در ماه‌های اوج، بیش از ۳۶۰ هواپیما از این سالن‌ها بیرون می‌آمد، در حالی که بالای سرشان چمن گونی و درخت پرمرغ سر جایش مانده بود.
آیا شهرک کسی را فریب داد؟
فکر می‌کنید با این همه الوار و فولاد و پر مرغ نتیجه چه شد؟ پاسخ کمی کمیک و تلخ و شیرین به نظر می‌رسد. ژاپن هرگز سیاتل را بمباران نکرد. بیل ین، تاریخ‌نگار هوانوردی، می‌نویسد هواپیما‌های شناسایی ژاپن به احتمال زیاد حتی این شهرک‌ها را ندیدند. مؤثرترین دکور جنگ جهانی دوم، تماشاگری از دشمن پیدا نکرد.
ترس آمریکایی‌ها، اما پایه‌ای واقعی داشت. فوریه ۱۹۴۲ زیردریایی ژاپنی I-۱۷ تأسیسات نفتی الوود را نزدیک سانتا باربارا گلوله‌باران کرد. ژوئن همان سال نوبت فورت استیونز در دهانه رود کلمبیا رسید و نیرو‌های ژاپنی به جزایر آلوشن هم پا گذاشتند.
سپتامبر ۱۹۴۲ نیز نوبو فوجیتا با هواپیمایی که از زیردریایی برخاسته بود، بر جنگل‌های اورگن بمب آتش‌زا ریخت. ابعاد این حمله‌ها با بمباران یک مرکز صنعتی فاصله زیادی داشت، ولی برای شهری که چند ماه پیش از آن پرل هاربر را در روزنامه‌ها خوانده بود، کافی بود.
اما از استتار بوئینگ هم چندان بدون محدودیت نبود؛ چون کارایی‌اش به ارتفاع، نور، کیفیت عکس و اطلاعات قبلی خلبان بستگی داشت و هیچ پارچه رنگ‌شده‌ای نمی‌توانست مختصات کارخانه را از نقشه‌های دشمن پاک کند.
شرکت بوئینگ در این بازی تنها نبود و کارخانه لاکهید در بربنک و داگلاس در سانتا مونیکا هم زیر دکور‌هایی مشابه رفتند. در سانتا مونیکا، طرح چنان خوب از آب درآمد که خلبان‌های خودی گیج می‌شدند و گاهی راهشان را به فرودگاه‌های دیگر کج می‌کردند! گویا این شهرک‌ها بیش از هر کس، خودی‌ها را فریب دادند.
پایان شهری که هرگز ساکنی نداشت
سیاتلی‌ها راز شهرک را تا تابستان ۱۹۴۵ نگه داشتند. ۱۹ ژوئن همان سال، بوئینگ برای نخستین‌بار ماجرا را رسماً اعلام کرد و کارکنان در خیابان‌های ساختگی جلوی دوربین عکاس‌ها و فیلم‌برداران خبری ژست گرفتند؛ یعنی شهرک تازه وقتی جنگ رو به پایان بود، تماشاگرش را پیدا کرد.
در سال ۱۹۴۶ مهندسان ارتش کار جمع‌آوری را به سرانجام رساندند. بنا به اسناد بوئینگ، نزدیک به ۳۵ هزار مترمربع خیابان ساختگی و بیش از هشت هزار مترمربع خانه و پیاده‌روی بتنی باید برداشته می‌شد و پوشش‌های استتاری باند‌ها را هم باید پاک می‌کردند.
جان استوارت دتلی در سیاتل ماند و سال‌ها به‌عنوان معمار و چهره فرهنگی شهر کار کرد؛ ازدواجش با ورونیکا لیک در ۱۹۴۳ به جدایی رسیده بود. عمر کارخانه هم بیش از دکورش طول کشید. B-۲۹، B-۴۷، B-۵۲ و نخستین بوئینگ‌های ۷۳۷ از همین مجموعه آمدند، اما ساختمان کم‌کم کارایی‌اش را از دست داد.
دسامبر ۲۰۱۱ کارخانه شماره دو تخریب شد تا راه برای پاک‌سازی محیط‌زیستی و احیای زیستگاه‌های رود دووامیش باز شود. طبق اعلام بوئینگ، حدود ۸۵ درصد مصالحش بازیافت یا دوباره به کار گرفته شد.
امروز نه شهرک سر جایش مانده و نه کارخانه. تنها عکس‌ها باقی مانده‌اند؛ خانه‌هایی کوچک، خیابان‌هایی بی‌ساکن و درختانی از سیم و پر مرغ بر فراز یکی از بزرگ‌ترین مراکز تولید بمب‌افکن آمریکا. محله‌ای که برای فریب خلبان‌های دشمن ساخته شد و جنگ پیش از رسیدن حتی یک مهاجم به آسمانش به پایان رسید.
منبع: زومیت
