توقف سراسری پروازها در آمریکا؛ اختلال بزرگ در سیستم هوانوردی یا احتمال حمله سایبری؟
زیسان: توقف سراسری پروازها در ایالات متحده در روز جمعه ۱۳ نوامبر ۲۰۲۶، یکی از کم‌سابقه‌ترین اختلالات هوانوردی این کشور در سال‌های اخیر را رقم زد. اداره هوانوردی فدرال آمریکا (FAA) در تصمیمی اضطراری، دستور توقف پروازهای خروجی در سراسر کشور را صادر کرد؛ تصمیمی که هزاران پرواز را تحت تأثیر قرار داد، فرودگاه‌های بزرگ آمریکا را با آشفتگی مواجه کرد و نگرانی‌هایی درباره امنیت زیرساخت‌های حیاتی این کشور به وجود آورد.
به گزارش زیسان، اگرچه در ساعات نخست، احتمال حمله سایبری و خرابکاری خارجی نیز مطرح شد، مقام‌های آمریکایی در نهایت اعلام کردند که شواهد اولیه بیشتر به یک اختلال فنی در زیرساخت‌های ارتباطی و فرسوده کنترل ترافیک هوایی اشاره دارد.
چه اتفاقی افتاد و چرا پروازها متوقف شدند؟
به گزارش زیسان، ماجرا از بعدازظهر جمعه آغاز شد؛ زمانی که اختلال در شبکه ارتباطی مراکز کنترل ترافیک هوایی آمریکا، ارتباط میان برخی واحد‌های عملیاتی و سامانه‌های نظارتی را با مشکل مواجه کرد. این اختلال به‌ویژه ۲۲ مرکز منطقه‌ای کنترل ترافیک هوایی را تحت تأثیر قرار داد؛ مراکزی که وظیفه هدایت هواپیما‌ها در مسیر‌های بین فرودگاه‌های مختلف را بر عهده دارند.
اداره هوانوردی فدرال با اعلام شرایط فوق‌العاده و با استناد به ملاحظات ایمنی، دستور توقف پروازهای خروجی را صادر کرد. البته این تصمیم به معنای متوقف شدن تمام هواپیما‌های در حال پرواز نبود؛ هواپیما‌هایی که پیش‌تر از زمین بلند شده بودند، اجازه داشتند با هماهنگی مراکز کنترل به مسیر خود ادامه دهند و فرود بیایند.
هدف اصلی این تصمیم جلوگیری از ورود هواپیما‌های بیشتر به آسمانی بود که سامانه‌های ارتباطی و نظارتی آن با اختلال مواجه شده بودند. در چنین شرایطی، حتی اگر بخشی از ارتباطات همچنان برقرار باشد، کاهش قابلیت اطمینان اطلاعات مربوط به موقعیت هواپیما‌ها می‌تواند خطر برخورد یا بروز حوادث جدی را افزایش دهد.
سیستم قدیمی آمریکا چگونه از کار افتاد؟
شان دافی، وزیر حمل‌ونقل آمریکا، علت اصلی بحران را اضافه‌بار در تجهیزات ارتباطی قدیمی سیستم کنترل ترافیک هوایی اعلام کرد. به گفته او، سوئیچ‌ها و روتر‌های مورد استفاده در زیرساخت ارتباطی FAA با حجم داده‌ای مواجه شدند که توان مدیریت آن را نداشتند.
یکی از بخش‌های مهم این زیرساخت، فناوری قدیمی TDM یا تقسیم زمانی کانال‌ها برای انتقال اطلاعات است؛ فناوری‌ای که همچنان در انتقال داده‌های راداری و ارتباطات صوتی مراکز کنترل ترافیک هوایی استفاده می‌شود.
دافی توضیح داد که بخشی از این شبکه هنوز به خطوط مسی و تجهیزات متعلق به چند دهه قبل وابسته است. اضافه شدن فناوری‌های جدید به چنین زیرساخت فرسوده‌ای ظاهراً باعث ایجاد ناسازگاری و بار اضافی شده و در نهایت ارتباطات را با اختلال مواجه کرده است.
نکته قابل توجه اینکه این بحران تنها یک روز پس از درخواست دولت آمریکا از کنگره برای اختصاص ۳۰ میلیارد دلار بودجه جهت نوسازی سیستم کنترل ترافیک هوایی رخ داد؛ موضوعی که بحث درباره عقب‌ماندگی زیرساخت‌های حیاتی آمریکا را دوباره به صدر اخبار بازگرداند.
آیا حمله سایبری خارجی در کار بود؟
به گزارش زیسان، یکی از مهم‌ترین پرسش‌ها پس از انتشار خبر توقف پروازها، احتمال دخالت بازیگران خارجی یا انجام یک عملیات سایبری علیه زیرساخت‌های حیاتی آمریکا بود. با توجه به اهمیت شبکه کنترل ترافیک هوایی، از همان ساعات نخست این احتمال مطرح شد که اختلال ارتباطی ممکن است نتیجه خرابکاری دیجیتال یا حمله سازمان‌یافته باشد.
مارک‌وین مولین، وزیر امنیت داخلی آمریکا، در نخستین اظهارات خود تأکید کرد که تاکنون هیچ نشانه‌ای از یک حمله خرابکارانه یا تهدید امنیت ملی مشاهده نشده است. او البته در پاسخ به پرسش خبرنگاران درباره احتمال حمله سایبری گفت که در جریان تحقیقات نمی‌توان هیچ احتمالی را از ابتدا کنار گذاشت و نهاد‌های امنیتی همچنان در حال بررسی موضوع هستند.
مولین همچنین تأکید کرد که میان اختلال FAA و قطعی گسترده خدمات مایکروسافت که در همان مقطع مورد توجه رسانه‌ها قرار گرفته بود، ارتباطی وجود ندارد.
شان دافی نیز اعلام کرد که شواهد اولیه از دخالت دشمنان خارجی یا حمله سایبری حکایت نمی‌کند. بنابراین، تا زمان انتشار نتایج نهایی تحقیقات، نمی‌توان توقف پروازها را یک عملیات سایبری خارجی دانست. البته این موضوع به معنای بی‌اهمیت بودن تهدیدات سایبری علیه صنعت هوانوردی نیست. دفتر پاسخگویی دولت آمریکا (GAO) در گزارشی در سپتامبر ۲۰۲۶ درباره آسیب‌پذیری ارتباطات هوانوردی در برابر حملاتی مانند جعل سیگنال و پارازیت هشدار داده بود.
نقش هوش مصنوعی در این بحران چه بود؟
هم‌زمان با انتشار خبر اختلال، برخی گمانه‌زنی‌ها درباره نقش سیستم‌های هوش مصنوعی جدید در این حادثه مطرح شد. اداره هوانوردی فدرال آمریکا در حال توسعه و استفاده از فناوری‌های جدید برای پیش‌بینی مشکلات ترافیک هوایی و کمک به مسیریابی هواپیماهاست و همین مسئله باعث شد احتمال بروز خطا در این سامانه‌ها نیز مورد توجه قرار بگیرد.
با این حال، شرکت Air Space Intelligence که یکی از پیمانکاران فناوری FAA است، اعلام کرد ابزار هوش مصنوعی SMART این شرکت در بروز اختلال نقشی نداشته است. همچنین مقام‌های آمریکایی توضیح دادند که مشکل اصلی به تجهیزات قدیمی شبکه ارتباطی مربوط بوده و نباید آن را با عملکرد سامانه هوش مصنوعی اشتباه گرفت.
چند هزار پرواز لغو شد و چه زمانی وضعیت عادی شد؟
توقف پروازها بیش از چهار ساعت ادامه پیدا کرد و سرانجام ساعت ۸:۱۵ شب به وقت شرق آمریکا، شان دافی از لغو محدودیت سراسری و بازگشایی حریم هوایی برای پروازها خبر داد. با این حال، بازگشت مجوز پرواز به معنای عادی شدن فوری شرایط نبود.
بر اساس آمار منتشرشده توسط FlightRadar۲۴، بیش از ۴۷۰۰ پرواز در روز جمعه لغو و حدود ۱۰ هزار پرواز با تأخیر مواجه شدند. بیش از ۳۵۰۰ هواپیما هنگام آغاز بحران در آسمان آمریکا بودند که مقام‌های آمریکایی اعلام کردند با اجرای پروتکل‌های ایمنی، هواپیما‌ها به‌تدریج و بدون بروز حادثه به زمین نشستند. کارشناسان نیز هشدار دادند که جابه‌جایی هواپیما‌ها و خدمه پروازی و بازگشت برنامه‌های شرکت‌های هواپیمایی به وضعیت عادی ممکن است چند روز زمان ببرد.
بحران پروازها چه چیزی را درباره آمریکا آشکار کرد؟
شاید مهم‌ترین نتیجه این اتفاق، آشکار شدن آسیب‌پذیری زیرساخت‌های حیاتی آمریکا در برابر اختلالات فنی باشد. کشوری که یکی از پیشرفته‌ترین صنایع هوانوردی جهان را در اختیار دارد، همچنان برای بخش‌هایی از کنترل ترافیک هوایی به تجهیزات و فناوری‌های چند دهه قبل وابسته است.
در واقع، این حادثه بیش از آنکه تاکنون نشانه‌ای از یک حمله خارجی باشد، زنگ خطری درباره فرسودگی زیرساخت‌های ارتباطی آمریکا است؛ زیرساختی که اختلال در آن می‌تواند میلیون‌ها مسافر، هزاران پرواز و بخش مهمی از اقتصاد این کشور را تحت تأثیر قرار دهد. مسئله مهم‌تر اینکه تا زمانی که علت دقیق اضافه‌بار تجهیزات و جزئیات فنی اختلال به‌طور کامل روشن نشود، احتمال تکرار حوادث مشابه را نمی‌توان منتفی دانست.
