رشد مزارع خشخاش ایران؛ نقشه تولید مواد مخدر در منطقه در حال تغییر است؟
روزنامه سازندگی نوشت: تصاویر منتشرشده از مزارع مشکوک خشخاش در نقاط مختلف ایران همزمان با سقوط بیسابقه تولید تریاک در افغانستان، پرسشهای تازهای را درباره احتمال جابهجایی کانون تولید مواد مخدر در منطقه ایجاد کرده است.
در هفتههای اخیر از ارتفاعات زاگرس و مناطق مرزی شرق کشور گرفته تا برخی دشتها و اراضی کشاورزی، گزارشهایی درباره کشف و امحای مزارع خشخاش منتشر شده؛ گزارشهایی که در کنار هشدارهای قضایی و انتظامی بار دیگر موضوع کشت غیرقانونی این گیاه را به صدر اخبار آورده است.
در همین مدت شایعاتی نیز درباره آزاد شدن کشت خشخاش در ایران در شبکههای اجتماعی و برخی رسانهها منتشر شد؛ شایعاتی که با واکنش صریح مسئولان ستاد مبارزه با مواد مخدر و دستگاه قضایی مواجه شد. مقامهای مسئول تأکید کردهاند که هرگونه کشت، برداشت و نگهداری خشخاش همچنان ممنوع است و هیچ مجوزی برای این کار صادر نشده است. اما همزمانی این اتفاقات با تحولات افغانستان باعث شده بسیاری از کارشناسان نسبت به شکلگیری مسیرهای جدید تولید و قاچاق مواد مخدر در منطقه هشدار دهند.
بعد از ممنوعیت طالبان چه اتفاقی افتاد؟
ماجرا از افغانستان آغاز میشود؛ کشوری که طی دهههای گذشته بزرگترین تولیدکننده تریاک جهان بوده است. پس از بازگشت طالبان به قدرت، این گروه در سال ۲۰۲۲ فرمان ممنوعیت کشت خشخاش را صادر کرد. براساس گزارشهای بینالمللی، اجرای این سیاست باعث شد، سطح زیر کشت خشخاش در افغانستان بیش از ۹۰ درصد کاهش پیدا کند و بازار جهانی تریاک با شوک کمسابقهای مواجه شود. کاهش شدید عرضه، قیمت تریاک و مشتقات آن را افزایش داد و در عین حال نگرانیهایی را درباره انتقال بخشی از تولید به کشورهای همسایه ایجاد کرد.
فاطمه پاسبان، کارشناس کشاورزی و استادیار مرکز تحقیقات کشاورزی خراسان رضوی، معتقد است همین اتفاق میتواند یکی از دلایل افزایش گمانهزنیها درباره ایران باشد. او میگوید: «با کاهش تولید در افغانستان این احتمال وجود دارد که مافیای این گیاه، تولید را به سمت ایران حرکت داده باشند».
مزارع مشکوک؛ خشخاش یا رویش طبیعی؟
با این حال همه تصاویر منتشرشده لزوماً بهمعنای کشت سازمانیافته خشخاش نیست. پاسبان در گفتوگو با رویداد ۲۴ تأکید میکند هنوز هیچ آمار رسمی و مستندی درباره افزایش سطح زیر کشت خشخاش در ایران منتشر نشده و بسیاری از موارد مطرحشده در حد احتمال و گمانهزنی باقی ماندهاند. او توضیح میدهد: «بذر خشخاش میتواند، سالها در خاک باقی بماند و در صورت فراهم شدن شرایط مناسب دوباره رشد کند». به گفته این کارشناس افزایش بارندگیهای امسال نیز ممکن است یکی از دلایل مشاهده بیشتر این گیاه در برخی مناطق باشد. عامل دیگری که نباید نادیده گرفته شود احتمال اشتباه در تشخیص گیاه است. پاسبان میگوید: «برخی گیاهان، شباهت ظاهری زیادی به خشخاش دارند و هنوز مطالعات گیاهشناسی دقیقی انجام نشده که مشخص کند تمام نمونههای مشاهده شده واقعاً خشخاش بودهاند یا خیر».
از زاگرس تا مرز افغانستان؛ کجا باید نگران بود؟
اگرچه هنوز آمار دقیقی از پراکندگی این کشتها وجود ندارد، اما برخی مناطق بیش از سایر نقاط در کانون توجه قرار گرفتهاند. پاسبان میگوید: «در ارتفاعات زاگرس، بخشهایی از کهگیلویه و بویراحمد، فارس و لرستان همچنین مناطق صعبالعبور و دورافتاده احتمال وقوع چنین کشتهایی وجود دارد». او همچنین به مناطق مرزی شرق کشور اشاره میکند؛ مناطقی که سالها در همسایگی بزرگترین تولیدکننده تریاک جهان قرار داشتهاند. این در حالی است که گزارشهایی از کشف و امحای مزارع خشخاش در استانهای مختلف ازجمله خوزستان، لرستان و برخی مناطق دیگر نیز منتشر شده است.
ردپای مافیا در پشت پرده کشت غیرقانونی
یکی از مهمترین بخشهای ماجرا به نقش احتمالی شبکههای سازمانیافته قاچاق بازمیگردد. پاسبان معتقد است، کشت و توزیع چنین محصولی نمیتواند صرفاً حاصل تصمیمهای فردی باشد. او میگوید: «وقتی کالایی بهصورت قاچاق تولید و جابهجا میشود قطعاً یک شبکه مافیایی پشت آن قرار دارد. افراد به تنهایی نمیتوانند چنین کاری انجام دهند». به گفته او این شبکهها هم در مرحله تولید و هم در مرحله خرید، انتقال و توزیع محصول فعالیت میکنند.
این کارشناس کشاورزی توضیح میدهد که شبکههای قاچاق معمولاً با کشاورزان مناطق محروم وارد قرارداد میشوند، خرید محصول را از قبل تضمین میکنند و حتی بخشی از هزینهها را پیشاپیش میپردازند. مدلی که شباهت زیادی به قراردادهای رسمی کشت دارد، اما در خدمت یک اقتصاد زیرزمینی قرار میگیرد.
فقر روستایی و وسوسه محصولی با سود بالا
کارشناسان معتقدند تنها عامل رشد احتمالی این پدیده، فعالیت شبکههای قاچاق نیست. بحران آب، خشکسالی، کاهش درآمد روستاییان و افت سودآوری بسیاری از محصولات کشاورزی نیز شرایط را تغییر داده است. براساس برخی گزارشها، سطح زیر کشت غیرقانونی خشخاش از حدود ۹ هزار هکتار به نزدیک ۳۲ هزار هکتار رسیده است؛ آماری که اگر تأیید شود از رشد ۲۴۶ درصدی حکایت دارد. همزمان برخی نمایندگان مجلس نیز هشدار دادهاند که در بعضی مناطق، کشاورزان از کشت محصولاتی مانند برنج فاصله گرفته و به سمت خشخاش حرکت کردهاند. کارشناسان میگویند، سود بالای خشخاش در مقایسه با بسیاری از محصولات سنتی، مهمترین عامل جذابیت آن برای کشاورزان خردهپا محسوب میشود.
پشت پرده شایعه آزادسازی کشت خشخاش
در ماههای اخیر یکی از بحثبرانگیزترین موضوعات، شایعه قانونی شدن کشت خشخاش بود. این شایعه پس از مطرح شدن برخی ایدهها درباره کشت کنترل شده گیاهان دارویی مشابه خشخاش برای تأمین مواد اولیه صنایع داروسازی شدت گرفت. اما مقامهای ستاد مبارزه با مواد مخدر بارها تأکید کردهاند که هیچ مجوزی برای کشت خشخاش صادر نشده است.
سردار مرتضی میرزایی، معاون مبارزه با مواد مخدر ستاد مبارزه با مواد مخدر، گفته است: «پس از پیروزی انقلاب اسلامی هرگونه کشت، برداشت و نگهداری مواد مخدر در کشور ممنوع شده و این قانون همچنان به قوت خود باقی است». پاسبان، اما معتقد است، انتشار چنین شایعاتی ممکن است بیارتباط با فعالیت شبکههای قاچاق نباشد. او میگوید: «ممکن است همین شبکههای مافیایی برای ایجاد اطمینان خاطر در میان افرادی که قصد جذب آنها را دارند چنین فضایی ایجاد کرده باشند تا این تصور شکل بگیرد که خطری وجود ندارد و دولت اجازه این کار را داده است».
چالش دارو و معمای تریاک
در کنار همه این مسائل، یک واقعیت دیگر نیز وجود دارد. ایران برای تولید برخی داروها به مشتقات تریاک نیاز دارد و کاهش تولید افغانستان، تأمین این مواد اولیه را با دشواریهایی مواجه کرده است. همین موضوع باعث شده، بحثهایی درباره کشت کنترل شده برخی گونههای گیاهی برای مصارف دارویی مطرح شود. با این حال مسئولان تأکید میکنند که این مباحث، ارتباطی با آزادسازی کشت خشخاش ندارد و هرگونه تصمیم در این حوزه مستلزم چارچوبهای سختگیرانه قانونی و نظارتی خواهد بود.
