(تصاویر) پای زنان و کودکان لهستانی چگونه به ایران باز شد؟
زیسان: در میانه یکی از تاریکترین فصلهای قرن بیستم، ایران ناخواسته به یکی از مسیرهای اصلی عبور و اقامت هزاران آواره جنگ جهانی دوم تبدیل شد. در سال ۱۹۴۲ میلادی، همزمان با اوج جنگ در جبهههای اروپا و فروپاشی زندگی غیرنظامیان لهستانی در اتحاد جماهیر شوروی، موج بزرگی از پناهجویان لهستانی—شامل نظامیان، غیرنظامیان، کودکان یتیم و خانوادهها—به سوی ایران روانه شد. برآوردهای تاریخی نشان میدهد که بین ۱۱۶ هزار تا حدود ۱۲۰ هزار شهروند لهستانی در فاصله سالهای ۱۹۴۲ تا ۱۹۴۵ وارد ایران شدند.
چرا لهستانیها به ایران آمدند؟ آغاز یک تبعید بزرگ
ریشه این مهاجرت اجباری به اشغال لهستان در سال ۱۹۳۹ توسط آلمان نازی و اتحاد جماهیر شوروی بازمیگردد. هزاران لهستانی به مناطق شرقی شوروی، از جمله سیبری و آسیای مرکزی، تبعید شدند و در شرایط سخت اردوگاههای کار اجباری و قحطی قرار گرفتند.
در سال ۱۹۴۱ و پس از تغییرات سیاسی در جبهه شرق، توافقی میان دولت در تبعید لهستان و شوروی شکل گرفت که به آزادی بخشی از این زندانیان انجامید. به این ترتیب، ارتش آندرس (Anders’ Army) همراه با غیرنظامیان آزادشده، مسیر خروجی خود را از شوروی آغاز کرد؛ مسیری که به دلیل موقعیت جغرافیایی و حمایت بریتانیا، در نهایت به ایران ختم شد.
ورود به ایران؛ از بندر انزلی تا اردوگاههای تهران
اولین موج ورود آوارگان لهستانی در اوایل سال ۱۹۴۲ میلادی (مارس تا سپتامبر) آغاز شد. مسیر اصلی عبور، از خاک شوروی به سمت دریای خزر و سپس ورود از طریق بندر پهلوی (انزلی امروزی) بود؛ جایی که روزانه هزاران پناهجو وارد خاک ایران میشدند.
این بندر به نقطهای حیاتی برای غربالگری، درمان اولیه و توزیع پناهجویان تبدیل شد. بسیاری از آنان به شدت دچار سوءتغذیه، بیماریهای عفونی و ضعف جسمانی بودند؛ نتیجه سالها تبعید در شرایط غیرانسانی.
تهران؛ شهر موقت آوارگان اروپایی
پس از ورود اولیه، بخش قابل توجهی از پناهجویان به تهران منتقل شدند. در پایتخت، چهار اردوگاه اصلی برای اسکان لهستانیها ایجاد شد که برخی از آنها در باغهای متعلق به دربار ایران نیز قرار داشت. این اردوگاهها با کمک نیروهای بریتانیایی و دولت ایران سازماندهی شدند و به سرعت به مراکز اسکان، درمان و آموزش تبدیل شدند.
تهران در این دوره، برای مدتی کوتاه به شهری چندفرهنگی تبدیل شد؛ جایی که زبان لهستانی در کنار فارسی شنیده میشد و مدارس موقت برای آموزش کودکان آواره شکل گرفت.
«شهر کودکان لهستانی»؛ داستان اصفهان در سایه جنگ
در کنار تهران، شهر اصفهان نقش ویژهای در سرنوشت این پناهجویان داشت. هزاران کودک یتیم یا جداشده از خانوادهها به اصفهان منتقل شدند؛ شهری با آبوهوای مناسبتر و امکانات درمانی بهتر.
به همین دلیل، اصفهان در تاریخ به عنوان «شهر کودکان لهستانی» شناخته شد؛ جایی که حدود ۲۰۰۰ کودک در مدارس و پرورشگاههای موقت تحت آموزش زبان، علوم پایه و حتی فرهنگ ایرانی قرار گرفتند.
چه مدت در ایران ماندند؟
اقامت لهستانیها در ایران موقتی بود. بیشتر آنان بین سالهای ۱۹۴۲ تا ۱۹۴۵ در ایران حضور داشتند و پس از پایان جنگ جهانی دوم، به تدریج به کشورهای دیگر منتقل شدند. این انتقالها با همکاری بریتانیا انجام شد و مقصد بسیاری از آنان کشورهایی مانند:
هند
آفریقای شرقی (کنیا و اوگاندا)
فلسطین تحت قیمومت بریتانیا
استرالیا و نیوزیلند
بریتانیا و آمریکا بود.
سرنوشت آوارگان؛ بازگشت، مهاجرت یا ماندگاری
پس از پایان جنگ، بخش عمدهای از لهستانیها ایران را ترک کردند، اما همه آنها به اروپا بازنگشتند. گروهی در کشورهای مقصد ماندگار شدند و بخشی کوچک نیز در ایران باقی ماندند؛ برخی با ایرانیان ازدواج کردند و زندگی جدیدی ساختند.
با این حال، هزاران نفر نیز در همان سالهای نخست ورود به دلیل بیماریهای ناشی از شرایط سخت شوروی و سفر طولانی، در ایران جان باختند و در گورستانهایی در تهران، انزلی، مشهد و دیگر شهرها به خاک سپرده شدند.
تهران و میراث فراموششده لهستانیها
اگرچه حضور لهستانیها در ایران تنها چند سال طول کشید، اما رد آن در تاریخ دو کشور باقی مانده است. گورستانهای لهستانی در تهران و بندر انزلی، مدارس قدیمی و خاطرات نسل بازمانده، هنوز یادآور یکی از بزرگترین جابهجاییهای انسانی جنگ جهانی دوم از مسیر ایران هستند.
این حضور کوتاه، اما پرمعنا، ایران را در نقشه انسانی جنگ جهانی دوم به عنوان یکی از مهمترین مسیرهای نجات غیرنظامیان اروپایی ثبت کرده است؛ نقطهای کمتر شناختهشده از تاریخ که در آن، تهران برای مدتی به «پناهگاه جهان در جنگ» تبدیل شد.
