زبانی که دو سوی تنگه هرمز را به هم وصل می‌کند؛ از روستای کمزار عمان تا جزیره لارک ایران

در یکی از دورافتاده‌ترین گوشه‌های عمان، جایی که کوه‌های خشک شبه‌جزیره مسندم ناگهان به آب‌های تنگه هرمز می‌رسند، مردمی زندگی می‌کنند که زبان مادری‌شان نه عربی است و نه فارسی. زبان آن‌ها «کمزاری» نام دارد؛ زبانی کوچک و کم‌گویشور که ریشه‌هایش به خانواده زبان‌های ایرانی می‌رسد، اما قرن‌ها زندگی در ساحل جنوبی تنگه هرمز، آن را به چیزی کاملاً متفاوت تبدیل کرده است.

داستان اما درست زمانی عجیب‌تر می‌شود که از ساحل عمان به آن سوی آب برویم.

در جزیره لارک ایران، در فاصله‌ای نه‌چندان دور از مسندم، گروهی از مردم به گونه‌ای نزدیک از همین زبان صحبت می‌کنند؛ گویشی که «لارکی» یا «راریکی» نامیده می‌شود. پژوهشگران این دو گونه را به یک زبان واحد، یعنی کمزاری، مربوط می‌دانند؛ هرچند تفاوت‌هایشان آن‌قدر هست که ارتباط میان گویشوران دو سوی تنگه همیشه ساده نباشد.

این داستان، روایت زبانی است که برخلاف مرزهای سیاسی امروز، هنوز دو سوی یکی از مهم‌ترین آبراه‌های جهان را به هم پیوند می‌دهد.

روستایی میان کوه و دریا

کمزار، روستایی در نوک شبه‌جزیره مسندم در شمال عمان است؛ منطقه‌ای که از خاک اصلی عمان جدا افتاده و در نزدیکی تنگه هرمز قرار دارد.

تصویر این روستا با آن چیزی که بسیاری از مردم از کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس در ذهن دارند تفاوت زیادی دارد. خبری از برج‌های بلند و بزرگراه‌های چندبانده نیست. کمزار میان کوه و دریا قرار گرفته؛ جغرافیایی سخت که برای مدت‌های طولانی ارتباط ساکنانش با بیرون را دشوار کرده بود.

یک پژوهش جدید درباره رابطه زبان و محیط در کمزار اشاره می‌کند که این روستا تا حدود سال ۱۹۸۰ حتی به برق دسترسی نداشت و مردم آن تا همین چند دهه پیش، زندگی بسیار وابسته‌ای به محیط طبیعی اطراف خود داشتند. دریا، ماهیگیری، کوهستان و شناخت دقیق محیط اطراف، فقط بخشی از زندگی مردم نبود؛ این عناصر در خود زبانشان نیز جا گرفته بود.

اما شاید بزرگ‌ترین اشتباه این باشد که کمزار را صرفاً روستایی «منزوی» تصور کنیم.

امروز این تصویر تا حدی درست است، اما تاریخ منطقه داستان دیگری می‌گوید.

روستایی که زمانی در میان راه‌های دریایی جهان قرار داشت

اگر امروز کمزار را روی نقشه ببینید، ممکن است تصور کنید روستایی دورافتاده در انتهای یک شبه‌جزیره است. اما برای قرن‌ها، دریا معنای دیگری داشت.

پیش از آنکه جاده و هواپیما شکل امروزین سفر را تغییر دهند، سواحل جنوبی ایران، عمان، هند، عراق و شرق آفریقا از طریق شبکه‌های دریایی به هم متصل بودند.

پژوهشگران مطالعات ایران‌شناسی یادآوری کرده‌اند که کمزار در گذشته در میانه شبکه‌ای از مسیرهای دریایی میان مراکز تجاری ایران، زنگبار، مسقط، بصره و هند قرار داشت. بنابراین این روستا، برخلاف تصویری که امروز از انزوای آن ساخته می‌شود، زمانی در حاشیه یک جهان دریایی بسیار گسترده قرار گرفته بود.

شاید راز زبان کمزاری نیز تا حد زیادی همین‌جا باشد.

مردمی با ریشه‌های زبانی ایرانی، در ساحل جنوبی تنگه هرمز زندگی کردند؛ جایی که بازرگانان، دریانوردان و ماهیگیران از فرهنگ‌ها و زبان‌های مختلف از کنارشان عبور می‌کردند.

نتیجه، زبانی شد که به‌سادگی در هیچ دسته‌بندی عامیانه‌ای جا نمی‌گیرد.

کمزاری؛ نه فارسی است، نه عربی

کسی که برای نخستین بار درباره کمزاری می‌شنود، ممکن است تصور کند با نوعی ترکیب فارسی و عربی روبه‌روست.

اما زبان‌شناسان چنین توصیف ساده‌ای را دقیق نمی‌دانند.

پژوهش دانشگاه کمبریج، کمزاری را زبانی در گروه زبان‌های ایرانی جنوب‌غربی معرفی می‌کند. واژگان اصلی و ساختار فعل در این زبان نشان می‌دهد که کمزاری در هسته خود یک زبان ایرانی است؛ هرچند قرن‌ها تماس با عربی و دیگر زبان‌های منطقه، آثار زیادی بر آن گذاشته است.

این نکته مهم است.

کمزاری صرفاً «فارسیِ تغییرکرده» نیست و از سوی دیگر هم نمی‌توان آن را فقط یک گویش عربی دانست.

این زبان مسیر تاریخی خودش را طی کرده است.

زبان‌شناسان از وجود وام‌واژه‌ها و تأثیرات زبانی متعدد سخن می‌گویند؛ چیزی که برای جامعه‌ای دریانورد و درگیر با شبکه گسترده تجارت در خلیج فارس و دریای عمان چندان عجیب نیست.

اما در زیر این لایه‌ها، ساختاری باقی مانده که کمزاری را به شاخه زبان‌های ایرانی پیوند می‌دهد.

چند نفر هنوز به کمزاری حرف می‌زنند؟

پاسخ دقیق به این سؤال ساده نیست.

برآوردهای مختلف در زمان‌های مختلف ارائه شده‌اند. یک پژوهش منتشرشده در دانشگاه کمبریج در سال ۲۰۱۱ تعداد کل گویشوران کمزاری را حدود ۴ هزار نفر در عمان، امارات متحده عربی و ایران تخمین زده بود. پژوهش دیگری در سال ۲۰۱۳ از حدود ۳ هزار گویشور در استان مسندم عمان صحبت می‌کرد.

برخی پایگاه‌های زبان‌شناسی نیز رقم بالاتری را ثبت کرده‌اند، اما تفاوت میان این آمارها نشان می‌دهد که نباید یک عدد را به‌عنوان آمار قطعی امروز معرفی کرد.

آنچه روشن است، کمزاری زبانی با جامعه گویشی کوچک است و پژوهشگران آن را در معرض خطر می‌دانند.

در جهانی که زبان‌های ملی و بین‌المللی هر روز فضای بیشتری از زندگی عمومی را در اختیار می‌گیرند، زبان‌هایی مانند کمزاری برای زنده ماندن با چالش بزرگی روبه‌رو هستند.

اما رد این زبان از عمان به ایران می‌رسد

داستان در اینجا ناگهان از ساحل عمان جدا می‌شود.

اگر از مسندم به شمال نگاه کنیم، در آن سوی تنگه هرمز به جزایر ایرانی می‌رسیم.

یکی از این جزایر، لارک است.

و در لارک، گروهی از مردم به گونه‌ای زبانی صحبت می‌کنند که پژوهشگران آن را «لارکی» یا «راریکی» می‌نامند؛ گونه‌ای نزدیک به کمزاری مسندم.

پژوهش دانشگاه اوپسالا درباره جامعه زبانی لارک، از دو گروه اصلی گویشوران این مجموعه زبانی سخن می‌گوید: یکی در شبه‌جزیره مسندم و دیگری در جزیره لارک.

به بیان ساده‌تر، در دو سوی تنگه هرمز، دو جامعه کوچک وجود دارند که زبانشان خویشاوند یکدیگر است.

و همین‌جا، تنگه هرمز دیگر فقط یک مرز آبی نیست.

مردم لارک به زبانی نزدیک به کمزاری حرف می‌زنند

پژوهش «Adaptive Multilinguals» که حاصل بررسی میدانی جامعه زبانی لارک است، نشان می‌دهد لارکی شباهت واژگانی بالایی با کمزاری مسندم دارد.

اما این به معنای یکسان بودن کامل آن‌ها نیست.

آزمایش‌های درک گفتار که در این پژوهش انجام شد نشان داد فهم کمزاری مسندم برای گویشوران لارکی محدود است. با این حال، پژوهشگران با توجه به شباهت‌های زبانی و برداشت خود گویشوران، این دو را گونه‌ها یا گویش‌هایی از یک زبان واحد در نظر گرفته‌اند.

این یکی از جذاب‌ترین بخش‌های داستان است.

ممکن است دو نفر در دو سوی تنگه هرمز به زبان‌هایی خویشاوند صحبت کنند، اما قرن‌ها زندگی جداگانه باعث شده زبانشان نیز مسیرهای متفاوتی را طی کند.

دریا آن‌ها را به هم متصل کرده بود.

زمان، دوباره میانشان فاصله انداخت.

ریشه مردم لارک؛ داستانی پیچیده‌تر از یک مرز ملی

پیوند لارک و کمزار فقط یک مسئله زبان‌شناسی نیست.

منابع تاریخی نشان می‌دهند ارتباط میان ساکنان لارک و گروه‌های ساکن کمزار سابقه‌ای طولانی دارد.

دانشنامه ایرانیکا، با استناد به گزارش‌های تاریخی، از پیوندهای خویشاوندی و ازدواج میان بخشی از ساکنان لارک و گروه‌هایی در کمزار یاد می‌کند و ثبت کرده است که در اوایل قرن بیستم نیز مردم بخشی از جزیره به زبان کمزاری صحبت می‌کردند.

از سوی دیگر، پژوهش دانشگاه اوپسالا درباره لارک به نکته مهم دیگری اشاره می‌کند: بر اساس روایت جامعه مورد بررسی، بسیاری از نیاکان گویشوران لارکی نه از فلات ایران، بلکه از بخش‌هایی از شبه‌جزیره عربستان آمده بودند.

این یعنی نباید داستان را به شکل ساده «یک زبان ایرانی که از ایران به عمان رفته» روایت کرد.

واقعیت احتمالاً بسیار پیچیده‌تر از این است.

در این منطقه، انسان‌ها، خانواده‌ها و زبان‌ها قرن‌ها از روی آب عبور کرده‌اند؛ پیش از آنکه مرزهای سیاسی امروز شکل بگیرند.

وقتی یک نفر باید میان چند زبان انتخاب کند

یکی از جذاب‌ترین یافته‌های پژوهش درباره لارک، چندزبانی مردم جزیره است.

در جامعه لارکی، انتخاب زبان فقط به این بستگی ندارد که فرد چه زبانی بلد است؛ بلکه به این بستگی دارد که با چه کسی صحبت می‌کند.

پژوهشگران الگویی از «چندزبانی تطبیقی» را در این جامعه توصیف کرده‌اند. افراد بسته به موقعیت و مخاطب، میان لارکی، فارسی، عربی و گونه‌های محلی دیگری مانند قشمی، هرمزی یا بندری جابه‌جا می‌شوند.

این شاید بهترین تصویر برای فهم تاریخ واقعی تنگه هرمز باشد.

در نقشه‌های سیاسی، اینجا خطی میان ایران و عمان است.

اما در زندگی واقعی مردم، زبان‌ها و فرهنگ‌ها هیچ‌وقت به این سادگی پشت یک خط متوقف نشده‌اند.

زبان کوچک در سایه کشتی‌های غول‌پیکر

امروز تنگه هرمز یکی از شناخته‌شده‌ترین نقاط جهان است؛ آبراهی که نامش معمولاً با نفت، کشتی‌های عظیم و بحران‌های سیاسی گره خورده است.

اما در میان تمام این روایت‌های بزرگ، زندگی جوامع کوچک ساحلی کمتر دیده می‌شود.

در مسندم، خانواده‌هایی زندگی می‌کنند که زبانشان فقط چند هزار گویشور دارد.

در لارک نیز جامعه‌ای وجود دارد که گونه زبانی خویشاوندی را حفظ کرده است.

این زبان‌ها در سایه یکی از شلوغ‌ترین و مهم‌ترین آبراه‌های جهان باقی مانده‌اند؛ جایی که کشتی‌های عظیم از کنار روستاها و جزایری عبور می‌کنند که زبان و فرهنگشان قدمتی بسیار بیشتر از بسیاری از مرزهای سیاسی امروز دارد.

کمزاری و لارکی شاید زبان‌هایی کوچک باشند، اما داستانشان بزرگ است.

داستان مردمی که دو سوی یک تنگه زندگی می‌کنند؛ مردمی که امروز شهروند دو کشور متفاوت‌اند، اما زبانشان هنوز نشانه‌ای از جهانی قدیمی‌تر را با خود حمل می‌کند.

جهانی که در آن، تنگه هرمز فقط یک مرز نبود.دریا، جاده بود.

پرسش‌های متداول

زبان کمزاری چیست؟

کمزاری زبانی از گروه زبان‌های ایرانی جنوب‌غربی است که عمدتاً در شبه‌جزیره مسندم عمان صحبت می‌شود. این زبان تحت تأثیر تماس طولانی با زبان‌ها و فرهنگ‌های منطقه قرار گرفته، اما ساختار اصلی آن در خانواده زبان‌های ایرانی طبقه‌بندی می‌شود.

مردم کمزار عمان به چه زبانی صحبت می‌کنند؟

مردم کمزار علاوه بر عربی، زبان محلی کمزاری را نیز صحبت می‌کنند؛ زبانی که یکی از معدود زبان‌های ایرانی رایج در شبه‌جزیره عربستان به شمار می‌رود.

آیا زبان کمزاری با فارسی ارتباط دارد؟

بله. کمزاری از نظر زبان‌شناسی در شاخه زبان‌های ایرانی جنوب‌غربی طبقه‌بندی می‌شود، اما زبان مستقلی با تاریخ و ساختار ویژه خود است و نباید آن را صرفاً نوعی فارسی دانست.

زبان لارکی چیست؟

لارکی یا راریکی گونه‌ای نزدیک به کمزاری است که در جزیره لارک ایران صحبت می‌شود. پژوهشگران میان لارکی و کمزاری مسندم شباهت‌های زیادی یافته‌اند، هرچند تفاوت‌هایی نیز میان آن‌ها وجود دارد.

آیا مردم لارک و کمزار یک زبان دارند؟

پژوهشگران معمولاً لارکی و کمزاری مسندم را گونه‌ها یا گویش‌هایی از یک زبان واحد می‌دانند، اما تفاوت میان آن‌ها به اندازه‌ای است که درک گفتار میان برخی گویشوران می‌تواند محدود باشد.

چرا زبان کمزاری اهمیت دارد؟

کمزاری نمونه‌ای کم‌نظیر از یک زبان ایرانی است که در دو سوی تنگه هرمز و در خارج از مرزهای اصلی ایران نیز حضور دارد. جامعه کوچک گویشوران و فشار زبان‌های بزرگ‌تر باعث شده پژوهشگران درباره آینده و آسیب‌پذیری آن ابراز نگرانی کنند.