عبور دلار از آستانه ۲۰۰ هزار تومان؛ دلار تا پایان دولت پزشکیان چقدر می‌شود؟

زی‌سان: قیمت دلار آمریکا در بازار آزاد، امروز یکشنبه اول شهریور، از مرز ۲۰۰ هزار تومان عبور کرد؛ اتفاقی که یک بار دیگر این پرسش را در مرکز توجه قرار داده است که اگر روند کنونی ادامه پیدا کند، قیمت دلار در دو سال آینده به کجا خواهد رسید؟

تا همین یک سال قبل، عبور دلار از ۱۰۰ هزار تومان یکی از مهم‌ترین مرزهای روانی بازار ارز بود. حالا و در شرایطی که قیمت دلار در محدوده ۲۰۰ هزار تومان قرار گرفته، پرسش بسیاری از مردم دیگر این نیست که «آیا دلار گران‌تر می‌شود؟» بلکه این است که «دلار تا کجا می‌تواند بالا برود؟»

البته پاسخ به این پرسش ساده نیست. قیمت دلار در ایران تنها تابع یک متغیر اقتصادی نیست و مجموعه‌ای از عوامل از جمله تورم، رشد نقدینگی، کسری بودجه، درآمدهای نفتی، تحریم‌ها، دسترسی به منابع ارزی، سیاست خارجی و ریسک‌های سیاسی می‌توانند مسیر بازار را تغییر دهند.

با این حال، بررسی روند دو سال گذشته و ترسیم چند سناریوی احتمالی می‌تواند تصویری از مسیرهای متفاوتی ارائه دهد که بازار ارز تا تابستان ۱۴۰۷ ممکن است طی کند؛ زمانی که دولت مسعود پزشکیان به پایان دوره چهار ساله خود نزدیک خواهد شد.

دلار در دو سال بیش از سه برابر شد

اعداد دو سال گذشته نشان می‌دهند که سرعت کاهش ارزش ریال در برابر دلار افزایش چشمگیری داشته است.

در اواخر مرداد ۱۴۰۳، قیمت دلار آزاد حدود ۵۸ هزار و ۵۰۰ تومان بود. یک سال بعد، در مرداد ۱۴۰۴، نرخ دلار به محدوده ۹۳ تا ۹۴ هزار تومان رسید. در پایان مرداد ۱۴۰۵ نیز دلار ابتدا در محدوده ۱۹۰ تا ۱۹۳ هزار تومان معامله شد و سپس از مرز ۲۰۰ هزار تومان عبور کرد.

به این ترتیب، قیمت دلار طی دو سال از حدود ۵۸ هزار تومان به نزدیک ۲۰۰ هزار تومان رسیده است؛ یعنی بیش از سه برابر.

اما نکته مهم‌تر، تغییر سرعت رشد دلار است. از مرداد ۱۴۰۳ تا مرداد ۱۴۰۴، قیمت دلار حدود ۶۰ درصد افزایش یافت، اما در فاصله مرداد ۱۴۰۴ تا مرداد ۱۴۰۵، رشد دلار به بیش از ۱۰۰ درصد رسید.

این روند به خودی خود به این معنا نیست که دلار در دو سال آینده نیز هر سال دو برابر خواهد شد. بازار ارز معمولاً مسیر خطی و ثابتی ندارد و ممکن است یک توافق سیاسی، کاهش تنش یا افزایش درآمد ارزی، مسیر قیمت را به‌طور موقت یا حتی بلندمدت تغییر دهد.

اما اگر قرار باشد برای تابستان ۱۴۰۷ چند تصویر متفاوت ترسیم کنیم، می‌توان دست‌کم سه سناریوی اصلی را در نظر گرفت: خوش‌بینانه، میانه و بدبینانه.

سناریوی خوش‌بینانه؛ دلار ۲۵۰ تا ۳۲۰ هزار تومان

در خوش‌بینانه‌ترین حالت، اقتصاد ایران در دو سال آینده از شوک‌های سیاسی و امنیتی فاصله می‌گیرد و سطح تنش خارجی کاهش پیدا می‌کند.

در چنین شرایطی، ممکن است مذاکرات سیاسی به توافقی محدود یا دست‌کم کاهش تنش میان ایران و غرب منجر شود. افزایش صادرات نفت، دسترسی بیشتر به منابع ارزی و کاهش فشار تحریم‌ها نیز می‌تواند عرضه ارز را تقویت کند.

در این سناریو، حتی احتمال کاهش مقطعی قیمت دلار نیز وجود دارد. تجربه بازار ارز ایران نشان داده است که تغییر انتظارات سیاسی می‌تواند در کوتاه‌مدت اثری بسیار بزرگ‌تر از برخی متغیرهای اقتصادی داشته باشد.

اما حتی در چنین شرایطی نیز نمی‌توان انتظار داشت قیمت دلار لزوماً به سطح سال‌های گذشته بازگردد. تورم داخلی، رشد نقدینگی و مشکلات ساختاری اقتصاد همچنان می‌توانند فشار خود را بر ارزش ریال حفظ کنند.

اگر قیمت دلار در نقطه شروع را حدود ۲۰۰ هزار تومان در نظر بگیریم و فرض کنیم در دو سال آینده رشد آن به محدوده‌ای بسیار پایین‌تر از روند دو سال گذشته برسد، دلار در تابستان ۱۴۰۷ می‌تواند در محدوده تقریبی ۲۵۰ تا ۳۲۰ هزار تومان قرار بگیرد.

تحقق چنین سناریویی مستلزم کاهش محسوس ریسک سیاسی و کنترل نسبی متغیرهای تورمی خواهد بود.

سناریوی میانه؛ دلار به محدوده ۳۲۰ تا ۴۵۰ هزار تومان می‌رسد؟

سناریوی میانه شاید بیش از هر چیز بر تداوم وضعیت فعلی استوار باشد؛ نه توافق بزرگ و پایدار، نه ورود به یک بحران تمام‌عیار.

در این وضعیت، تحریم‌ها همچنان ادامه پیدا می‌کنند، درآمدهای ارزی محدود باقی می‌مانند و اقتصاد با تورم بالا، کسری بودجه و فشارهای مالی دست‌وپنجه نرم می‌کند.

ممکن است مذاکرات ادامه پیدا کند، اما بدون آنکه به توافقی برسد که بتواند به‌طور پایدار انتظارات اقتصادی را تغییر دهد.

در چنین شرایطی، دلار احتمالاً همچنان روند صعودی خود را حفظ می‌کند، اما الزاماً با سرعت جهشی سال ۱۴۰۵ حرکت نخواهد کرد.

اگر نرخ رشد متوسط دلار در دو سال آینده حدود ۳۰ تا ۵۰ درصد در سال باشد، قیمت ۲۰۰ هزار تومانی امروز می‌تواند تا تابستان ۱۴۰۷ به محدوده تقریبی ۳۴۰ تا ۴۵۰ هزار تومان برسد.

این سناریو را می‌توان ادامه وضعیت «نه جنگ، نه صلح» دانست؛ وضعیتی که اقتصاد ایران در آن همچنان با تورم بالا و نااطمینانی سیاسی زندگی می‌کند.

سناریوی بدبینانه؛ دلار نیم میلیون تومان را رد می‌کند؟

سناریوی سوم زمانی شکل می‌گیرد که فشارهای خارجی و داخلی بر اقتصاد ایران افزایش پیدا کند.

تشدید تحریم‌ها، محدود شدن فروش نفت یا دسترسی به درآمدهای ارزی، افزایش تنش‌های منطقه‌ای، رشد کسری بودجه و افزایش انتظارات تورمی می‌توانند بار دیگر بازار ارز را وارد مرحله‌ای جهشی کنند.

در چنین شرایطی، مردم و شرکت‌ها نیز ممکن است برای حفظ ارزش دارایی‌های خود تقاضای بیشتری برای ارز داشته باشند؛ اتفاقی که می‌تواند فشار بر بازار را بیشتر کند.

اگر دلار در دو سال آینده به‌طور متوسط سالانه حدود ۶۰ درصد رشد کند، قیمت ۲۰۰ هزار تومانی امروز پس از دو سال به حدود ۵۱۲ هزار تومان خواهد رسید.

با رشد سالانه ۸۰ درصدی نیز دلار در پایان این دوره می‌تواند به محدوده ۶۴۸ هزار تومان نزدیک شود.

بنابراین در یک سناریوی بدبینانه، قیمت دلار در تابستان ۱۴۰۷ می‌تواند در محدوده تقریبی ۵۰۰ تا ۶۵۰ هزار تومان قرار بگیرد.

آیا دلار می‌تواند به ۸۰۰ هزار تومان برسد؟

یک سناریوی بسیار بدبینانه‌تر نیز وجود دارد؛ سناریویی که در آن روند یک سال اخیر تقریباً تکرار شود.

قیمت دلار از حدود ۹۴ هزار تومان در مرداد ۱۴۰۴ به حدود ۲۰۰ هزار تومان در مرداد ۱۴۰۵ رسیده است؛ یعنی بیش از دو برابر.

اگر چنین رشدی برای دو سال متوالی دیگر نیز ادامه پیدا کند، دلار می‌تواند ابتدا به محدوده ۴۰۰ هزار تومان و سپس در تابستان ۱۴۰۷ به حدود ۸۰۰ هزار تومان برسد.

اما این سناریو را نمی‌توان یک روند عادی یا محتمل در شرایط معمول اقتصادی دانست. تکرار رشد ۱۰۰ درصدی قیمت دلار برای چند سال متوالی معمولاً نیازمند مجموعه‌ای از شوک‌های شدید اقتصادی، سیاسی یا ارزی است.

به عبارت دیگر، رسیدن دلار به چنین ارقامی مستلزم آن خواهد بود که اقتصاد ایران وارد شرایطی بسیار بحرانی‌تر از وضعیت فعلی شود.

چرا پیش‌بینی دلار این‌قدر دشوار است؟

یکی از تفاوت‌های مهم بازار ارز ایران با بازارهای باثبات‌تر این است که قیمت دلار تنها با داده‌های اقتصادی حرکت نمی‌کند.

ممکن است انتشار یک خبر سیاسی، حتی پیش از آنکه اثر واقعی خود را بر صادرات نفت یا درآمدهای ارزی نشان دهد، انتظارات بازار را تغییر دهد و باعث افزایش یا کاهش شدید قیمت شود.

در مقابل، ممکن است یک توافق یا حتی نشانه‌ای جدی از کاهش تنش، باعث عقب‌نشینی سریع قیمت دلار شود؛ حتی اگر مشکلاتی مانند تورم، کسری بودجه و رشد نقدینگی همچنان پابرجا باشند.

به همین دلیل، بازار ارز ایران را باید ترکیبی از «واقعیت‌های اقتصادی» و «انتظارات درباره آینده» دانست.

هرچه آینده مبهم‌تر باشد، نقش انتظارات و رفتارهای هیجانی نیز بیشتر می‌شود.

تورم، کسری بودجه و نقدینگی؛ فشار دائمی بر ارزش ریال

در کنار تحریم و سیاست خارجی، عوامل داخلی نیز نقش مهمی در مسیر بلندمدت ارز دارند.

زمانی که هزینه‌های دولت از درآمدهای آن بیشتر باشد، کسری بودجه ایجاد می‌شود. نحوه تأمین این کسری می‌تواند بر حجم نقدینگی و در نهایت بر تورم اثر بگذارد.

از سوی دیگر، زمانی که رشد حجم پول برای مدت طولانی از رشد واقعی اقتصاد بیشتر باشد، فشار تورمی افزایش پیدا می‌کند.

بخشی از این فشار تورمی در بازار کالاها و خدمات ظاهر می‌شود و بخشی نیز می‌تواند به بازارهایی مانند ارز، طلا و مسکن منتقل شود.

با این حال، نمی‌توان تمام افزایش قیمت دلار را تنها به تورم و نقدینگی نسبت داد. در اقتصاد ایران، تحریم‌ها و محدودیت‌های ارزی، درآمد نفتی، سیاست خارجی و ریسک‌های سیاسی می‌توانند سرعت کاهش ارزش پول ملی را به‌طور چشمگیری تغییر دهند.

در واقع، متغیرهای داخلی می‌توانند زمینه فشار بر ارزش ریال را ایجاد کنند، اما رویدادهای سیاسی و خارجی گاهی زمان و شدت جهش‌های ارزی را تعیین می‌کنند.

نگاه کوتاه: دلار در تابستان ۱۴۰۷ کجا خواهد بود؟

اگر نقطه شروع را محدوده ۲۰۰ هزار تومان در تابستان ۱۴۰۵ در نظر بگیریم، می‌توان سه مسیر کلی برای بازار ارز در دو سال آینده ترسیم کرد:

• سناریوی خوش‌بینانه: حدود ۲۵۰ تا ۳۲۰ هزار تومان

• سناریوی میانه: حدود ۳۴۰ تا ۴۵۰ هزار تومان

• سناریوی بدبینانه: حدود ۵۰۰ تا ۶۵۰ هزار تومان

• سناریوی بحرانی و بسیار بدبینانه: نزدیک به ۸۰۰ هزار تومان یا بیشتر

این اعداد پیش‌بینی قطعی قیمت دلار نیستند، بلکه نشان می‌دهند که با نرخ‌های رشد متفاوت، قیمت کنونی دلار در دو سال آینده می‌تواند به چه محدوده‌هایی برسد.

شاید مهم‌ترین نکته درباره بازار ارز ایران در تابستان ۱۴۰۵ همین باشد: دامنه بسیار گسترده پیش‌بینی‌ها خود نشانه‌ای از سطح بالای نااطمینانی در اقتصاد است.

آینده دلار در دو سال پیش رو، بیش از هر چیز به این بستگی دارد که ایران در کدام مسیر حرکت کند؛ کاهش تنش و افزایش دسترسی به منابع ارزی، ادامه وضعیت فعلی همراه با تورم مزمن، یا ورود به مرحله‌ای تازه از بحران‌های اقتصادی و سیاسی.

تا زمانی که پاسخ این پرسش روشن نشود، بازار ارز نیز احتمالاً همچنان به هر خبر سیاسی و اقتصادی با حساسیت بالا واکنش نشان خواهد داد.