روز «دَحْوُالْأَرْض» چه روزی است؟ اعمال و آدابی که در این روز سفارش شده است
یک استاد فقه و فلسفه حوزه علمیه قم با اشاره به فرارسیدن روز «دَحوُالْأَرْض» (۲۵ ذیالقعده)، این روز را نماد گسترش تدریجی زمین از حالت پوشیده از آب به خشکیهای قابل سکونت دانست و با استناد به آیه ۳۰ سوره «نازعات»، آن را جلوهای از «سفره گسترده رحمت الهی» برای انسان توصیف کرد و بر بهرهمندی از نعمتهای مادی و معنوی این روز بدون تخریب طبیعت تأکید کرد.
حجتالاسلاموالمسلمین هادی سروش- استاد فقه و فلسفه حوزه علمیه قم- در گفتوگو با ایسنا، با اشاره به ارزش و اهمیت روز دَحْوُالْأَرْض (بیست و پنجم ذیالقعده) و فلسفه آن، اظهار کرد: این روز مبارک و مقدس، جهاتی از بحث را قابل بررسی میکند؛ بحث اول در رابطه با نگاه دینی و نصوصی مانند قرآن و روایات به این موضوع است.
وی با استناد به آیه شریفه ۳۰ سوره «نازعات»؛ «وَالْأَرْضَ بَعْدَ ذَٰلِکَ دَحَاهَا» افزود: خداوند متعال در این آیه مستقیماً به مسئله دَحوُالْأَرْض اشاره میفرماید که زمین بعد از خلقت، گسترده شد. از شیخ طوسی در تفسیر تبیان (نوشته شده هزار سال پیش) تا علامه طباطبایی در تفسیر المیزان، گسترش زمین را بر اساس این آیه با دو نکته همراه میکنند. اول اینکه خداوند در خلقت آسمان، نظام کیهانی، روز و شب، تاریکی و روشنی و نیز زمین را آفرید. نکته دوم اینکه زمین پس از خلقت، به صورت گستردهای درآمد که از نظر علمی نیز تأیید شده است که زمین ابتدا مملو از آب بود و در گذر زمان، آبها در قسمتهای گود باقی ماندند و زمین خشکی خود را نشان داد و به تعبیر مفسران، «دَحوُالْأَرْض» پیش آمد؛ یعنی زمین خشکی گسترش یافت و محل سکونت جانداران شد.
روز دحوالارض الارض در تقویم شمسی برابر است با: روز چهارشنبه ۲۳ اردیبهشت ۱۴۰۵
این استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به دیدگاه عقلی و فلسفی خاطرنشان کرد: پیدایش عالم یکباره نبوده، بلکه به صورت تدریجی و مرحله به مرحله به نتیجه رسیده است. تعبیر قرآن به خلقت ششروزه زمین و آسمان، اشاره به همین مراحل ششگانه دارد. دَحوُالْأَرْض نیز اشاره به مرحله نهایی خلقت زمین دارد که زمین جایگاه زیست و زندگی میشود.
سروش در ادامه به بُعد دوم، یعنی نگاه مناسکی و رفتاری به این روز پرداخت و گفت: در روایات برای روز دَحوُالْأَرْض فضایل بسیاری شمرده شده و در فقه مستحب است انسان در چنین روزی غسل کند و روزه بگیرد. روزه در این روز، جزو روزهای ممتاز در طول سال است. دلیل این اهتمام در مناسک دینی، دو خصوصیت مهمی است که در دعاهای مربوط به دحوالارض (که در آثار شیخ طوسی و مفاتیح الجنان شیخ عباس قمی آمده) ذکر شده است.
روز «دَحْوُالْأَرْض» نماد گسترش سفره رحمت الهی است
وی اظهار کرد: خصوصیت اول اینکه در این روز، سفره برکت الهی پهن میشود که نشانه رحمت واسعه خداوند است. ما در روز ۲۵ ذیالقعده متوجه آن سفره پربرکت نعمتهای الهی میشویم؛ از آب که مایه حیات است تا انواع انرژیها و غذای انسان از گیاهان و حیوانات حلال، و نیز تولید نسل در این گستره زمین. انسان میتواند با نگاه عرفانی این نعمتها را ببیند و معرفت الله خود را قوی کند.
سروش افزود: آنچه در دعاهای این روز میخوانیم، نگاه به رحمت واسعه خداست و از خداوند میخواهیم که همان خدایی که از زمینی پوشیده از آب، خشکی گستراند و جانداران، گیاهان و معادن را در آن قرار داد، ما را از این رحمت بهرهمند سازد. ما با تجربه این رحمت گسترده الهی، باید بیشازپیش از نعمتهای ظاهری و دنیوی بهره ببریم، اما بدون اینکه به حقی کسی تجاوز کنیم، بدون اینکه محل زیست جانداران را تخریب کنیم و بدون دستکاری در روند رشد طبیعت.
این استاد فقه و فلسفه تأکید کرد: بر اساس رحمت واسعهای که خداوند نمونه آن را در گستره نعمتهای زمین نشان داد، میتوانیم از نعمتهای مادی عبور کنیم و به بهرهمندی از نعمتهای معنوی نیز دست یابیم و انشاءالله در بعد معنوی از مقام قرب الهی جا نمانیم. به همین دلیل است که در روز دَحوُالْأَرْض به ما سفارش کردهاند خود را تطهیر کنید، غسل کنید و پاک و پاکیزه باشید.
برنامههای معنوی
روز دحوالارض روز گسترش زمین روز بسیار مبارکی است و آداب و اعمال ویژه ای دارد؛ از جمله:
۱. روزه داشتن که ثواب هفتاد سال عبادت را دارد.
۲. احیا و شب زنده داری شب دحوالارض که برابر با یک سال عبادت است.
۳. ذکر و دعا.
۴. انجام غسل به نیت روزِ دحوالارض و نماز مخصوص آن.
دعای روز دحوالارض
یکی از برنامههای پیشنهادی در روز مبارک گسترده شدن زمین، خواندن دعای ویژه این روز است. در بخشی از این دعا، به مسأله دحوالارض چنین اشاره شده است: «ای خدایی که خانه کعبه را گسترانیده و دانه را شکافتی و سختی را برطرف ساختی، از تو میخواهم در این روز از روزهایت که حق آن را بزرگ نمودی، هر گرفتاری و مشکلی را برطرف سازی».
دعای دحوالارض که خواندن آن مستحبّ است:
اللَّهُمَّ دَاحِی الْکَعْبَةِ وَ فَالِقَ الْحَبَّةِ وَ صَارِفَ اللَّزْبَةِ وَ کَاشِفَ کُلِّ کُرْبَةٍ أَسْأَلُکَ فِی هَذَا الْیوْمِ مِنْ أَیامِکَ الَّتِی أَعْظَمْتَ حَقَّهَا وَ أَقْدَمْتَ سَبْقَهَا وَ جَعَلْتَهَا عِنْدَ الْمُؤْمِنِینَ وَدِیعَةً وَ إِلَیکَ ذَرِیعَةً وَ بِرَحْمَتِکَ الْوَسِیعَةِ أَنْ تُصَلِّی عَلَی مُحَمَّدٍ عَبْدِکَ الْمُنْتَجَبِ فِی الْمِیثَاقِ الْقَرِیبِ یوْمَ التَّلاقِ فَاتِقِ کُلِّ رَتْقٍ وَ دَاعٍ إِلَی کُلِّ حَقٍّ وَ عَلَی أَهْلِ بَیتِهِ الْأَطْهَارِ الْهُدَاةِ الْمَنَارِ دَعَائِمِ الْجَبَّارِ وَ وُلاةِ الْجَنَّةِ وَ النَّارِ وَ أَعْطِنَا فِی یوْمِنَا هَذَا مِنْ عَطَائِکَ الْمَخْزُونِ غَیرَ مَقْطُوعٍ وَ لا مَمْنُوعٍ [مَمْنُونٍ] تَجْمَعُ لَنَا بِهِ التَّوْبَةَ وَ حُسْنَ الْأَوْبَةِ،
خدایا ای گستراننده کعبه و شکافنده دانه و برگیرنده سختی و برطرف کننده هر گرفتاری، از تو میخواهم در این روز از روزهایت، که حقّش را بزرگ گرداندی، و سبقتش را پیش انداختی و آن را نزد اهل ایمان امانت و و به سوی خود وسیله قرار دادی، و به رحمت گستردهات که بر محمّد درود فرستی آن بنده برگزیدهات در پیمان نزدیک، روز دیدار، شکافنده هر امر بسته، و دعوت کننده به حق، و بر اهل بیت پاکش آن راهنمایان، و روشنکنندگان راه حق، ستونهای جبّار، و متولّیان بهشت و دوزخ، و عطا کن به ما از عطای در خزانهات که نه بریده شود، و نه منع گردد، تا به وسیله آن توبه، و بازگشت خوبی برای ما فراهم نمایی.
یا خَیرَ مَدْعُوٍّ وَ أَکْرَمَ مَرْجُوٍّ یا کَفِی یا وَفِی یا مَنْ لُطْفُهُ خَفِی الْطُفْ لِی بِلُطْفِکَ وَ أَسْعِدْنِی بِعَفْوِکَ وَ أَیدْنِی بِنَصْرِکَ وَ لا تُنْسِنِی کَرِیمَ ذِکْرِکَ بِوُلاةِ أَمْرِکَ وَ حَفَظَةِ سِرِّکَ وَ احْفَظْنِی مِنْ شَوَائِبِ الدَّهْرِ إِلَی یوْمِ الْحَشْرِ وَ النَّشْرِ وَ أَشْهِدْنِی أَوْلِیاءَکَ عِنْدَ خُرُوجِ نَفْسِی وَ حُلُولِ رَمْسِی وَ انْقِطَاعِ عَمَلِی وَ انْقِضَاءِ أَجَلِی اللَّهُمَّ وَ اذْکُرْنِی عَلَی طُولِ الْبِلَی إِذَا حَلَلْتُ بَینَ أَطْبَاقِ الثَّرَی وَ نَسِینِی النَّاسُونَ مِنَ الْوَرَی وَ أَحْلِلْنِی دَارَ الْمُقَامَةِ وَ بَوِّئْنِی مَنْزِلَ الْکَرَامَةِ،
ای بهترین خوانده شده و کریمترین امید شده، ای کفایت کننده، ای وفادار، ای آنکه لطفش پنهانی است، به لطفت به من لطف کن، و به عفونت خوشبختم نما، و به یاریات تأییدم فرما، و از ذکر کریمانهات فراموشم مکن به حق متولیان امرت و نگهبانان رازت و از گرفتاریهای روزگار تا روز قیامت و برانگیختهشدن حفظم کن هنگام بیرون آمدن جانم، و فرو رفتن در قبرم، و تمام شدن کارم، و سپری شدن عمرم، اولیایت را به بالینم حاضر کن، خدایا یادم کن، بر طول پوسیدگی، زمانیکه در میان تودههای خاک فرود آیم، و فراموشکنندگان از مردم فراموشم کنند، و در خانه اقامت فرودم آر، و در منزل کرامت جایم ده،
وَ اجْعَلْنِی مِنْ مُرَافِقِی أَوْلِیائِکَ وَ أَهْلِ اجْتِبَائِکَ وَ اصْطِفَائِکَ وَ بَارِکْ لِی فِی لِقَائِکَ وَ ارْزُقْنِی حُسْنَ الْعَمَلِ قَبْلَ حُلُولِ الْأَجَلِ بَرِیئا مِنَ الزَّلَلِ وَ سُوءِ الْخَطَلِ اللَّهُمَّ وَ أَوْرِدْنِی حَوْضَ نَبِیکَ مُحَمَّدٍ صَلَّی اللَّهُ عَلَیهِ وَ آلِهِ وَ اسْقِنِی مِنْهُ مَشْرَبا رَوِیا سَائِغا هَنِیئا لا أَظْمَأُ بَعْدَهُ وَ لا أُحَلَّأُ وِرْدَهُ وَ لا عَنْهُ أُذَادُ وَ اجْعَلْهُ لِی خَیرَ زَادٍ وَ أَوْفَی مِیعَادٍ یوْمَ یقُومُ الْأَشْهَادُ اللَّهُمَّ وَ الْعَنْ جَبَابِرَةَ الْأَوَّلِینَ وَ الْآخِرِینَ وَ بِحُقُوقِ [لِحُقُوقِ] أَوْلِیائِکَ الْمُسْتَأْثِرِینَ اللَّهُمَّ وَ اقْصِمْ دَعَائِمَهُمْ وَ أَهْلِکْ أَشْیاعَهُمْ وَ عَامِلَهُمْ وَ عَجِّلْ مَهَالِکَهُمْ وَ اسْلُبْهُمْ مَمَالِکَهُمْ وَ ضَیقْ عَلَیهِمْ مَسَالِکَهُمْ وَ الْعَنْ مُسَاهِمَهُمْ وَ مُشَارِکَهُمْ.
و از دوستان اولیایت، و برگزیدگان و خاصان درگاهت قرارم ده، و دیدارت را بر من مبارک گردان، و پیش از فرا رسیدن پایان عمرم حسن عمل روزیام فرما، درحالیکه پاک از لغزشها و گفتار بیپایه و منطق تباه باشم. خدایا مرا به حوض پیامبرت محمّد (درود خدا بر او و خاندانش) وارد کن، و از آن به من بنوشان، نوشاندنی سیراب کننده، روان و گوارا، که پس از آن هرگز تشنه نشوم، و از ورود به آن طرد نگردم، و از آن منع نشوم، و آن را قرار ده برایم بهترین توشه، و کاملترین وعدهگاه، روزی که گواهان بپا میخیزند. خدایا لعنت کن گردنکشان گذشته و آینده را، هم آنانکه حقوق اولیایت را به ناحق به خود اختصاص دادند. خدایا پایههایشان را بشکن، و پیروان و عمّالشان را نابود ساز، زمیههای هلاکتشان را به زودی فراهم فرما، و کشورهایشان را از دستشان بگیر، و کارهایشان را بر آنان تنگ کن، و بر آنانکه با آنان سهیم و شریکند لعنت فرست.
اللَّهُمَّ وَ عَجِّلْ فَرَجَ أَوْلِیائِکَ وَ ارْدُدْ عَلَیهِمْ مَظَالِمَهُمْ وَ أَظْهِرْ بِالْحَقِّ قَائِمَهُمْ وَ اجْعَلْهُ لِدِینِکَ مُنْتَصِرا وَ بِأَمْرِکَ فِی أَعْدَائِکَ مُؤْتَمِرا اللَّهُمَّ احْفُفْهُ بِمَلائِکَةِ النَّصْرِ وَ بِمَا أَلْقَیتَ إِلَیهِ مِنَ الْأَمْرِ فِی لَیلَةِ الْقَدْرِ مُنْتَقِما لَکَ حَتَّی تَرْضَی وَ یعُودَ دِینُکَ بِهِ وَ عَلَی یدَیهِ جَدِیدا غَضّا وَ یمْحَضَ الْحَقَّ مَحْضا وَ یرْفِضَ الْبَاطِلَ رَفْضا اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَیهِ وَ عَلَی جَمِیعِ آبَائِهِ وَ اجْعَلْنَا مِنْ صَحْبِهِ وَ أُسْرَتِهِ وَ ابْعَثْنَا فِی کَرَّتِهِ حَتَّی نَکُونَ فِی زَمَانِهِ مِنْ أَعْوَانِهِ اللَّهُمَّ أَدْرِکْ بِنَا قِیامَهُ وَ أَشْهِدْنَا أَیامَهُ وَ صَلِّ عَلَیهِ [عَلَی مُحَمَّدٍ] وَ ارْدُدْ إِلَینَا سَلامَهُ وَ السَّلامُ عَلَیهِ [عَلَیهِمْ] وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَکَاتُهُ.
خدایا در فرج دوستانت شتاب کن و حقوق تاراجرفته آنان را به آنان بازگردان و قائم آنان را به حق آشکار کن، و او را یاریرسان دینت بدار، و درباره دشمنانت فرمانده به فرمانت قرار ده. خدایا فرشتگان پیروزی را گرداگرد او همواره بدار، و به آن دستوری که در شب قدر به او القا کردی او را انتقامگیرنده خویش قرار ده، تا جاییکه خشنود شوی، و دینت به وسیله او، و به دست او به گونهای نو و تازه بازگردد، و حق به طور کامل ناب شود، و باطل به صورت همه جانبه به دور افکنده شود. خدایا بر او و همه پدرانش درود فرست، و ما را از همنشینان و خاندانش قرار بده، و در زمان بازگشتش ما را برانگیز، تا در دوران او در شمار یارانش باشیم. خدایا درک قیامش را روزی ما کن، و در روزگارش ما را حاضر کن، و بر او درود فرست، و سلام او را به ما باز رسان، درود و رحمت خدا و برکاتش بر او باد.
