«سفر انسان»؛ روایتی علمی از مسیر طولانی بشر تا جهان نابرابر امروز
کتاب «سفر انسان» اثر اودد گالور، اقتصاددان برجسته و استاد دانشگاه براون، بهتازگی با ترجمه و انتشار انتشارات سبزان وارد بازار کتاب ایران شده است. این اثر که در محافل دانشگاهی و پژوهشی جهان با عنوان The Journey of Humanity: The Origins of Wealth and Inequality شناخته میشود، تلاشی جامع برای پاسخ به یکی از بنیادیترین پرسشهای تاریخ بشر است: چرا انسان برای هزاران سال در فقر و رکود زیست و چگونه در فاصلهای کوتاه از نظر تاریخی، به رشد، رفاه و در عین حال نابرابری بیسابقه رسید؟
«سفر انسان»، برخلاف روایتهای سادهانگارانه از پیشرفت تمدن، نشان میدهد که رشد اقتصادی و بهبود کیفیت زندگی انسانها نه حاصل یک حرکت تدریجی و همیشگی، بلکه نتیجۀ یک دگرگونی ناگهانی و ساختاری در تاریخ بشر بوده است. گالور، با تکیه بر دادههای تاریخی، یافتههای باستانشناسی و نظریههای اقتصادی توضیح میدهد که بیشتر عمر گونۀ انسان در وضعیتی سپری شده که اقتصاددانان آن را «تلۀ مالتوسی» مینامند؛ وضعیتی که در آن هر پیشرفت فناورانه، در نهایت، به افزایش جمعیت و بازگشت سطح زندگی به حد معیشت منجر میشد.
نویسنده، در بخش نخست کتاب، خواننده را به سفری طولانی از پیدایش انسان خردمند در آفریقا تا انقلاب صنعتی میبرد. در این مسیر، موضوعاتی، چون تکامل مغز انسان، مهاجرتهای اولیه، انقلاب کشاورزی، شکلگیری تمدنها و رکود طولانیمدت سطح زندگی بررسی میشوند. گالور نشان میدهد که حتی تحولات بزرگی مانند کشاورزی، شهرنشینی و پیشرفتهای فنی باستانی الزاماً به افزایش پایدار رفاه منجر نشدند و برای قرنها، درآمد سرانه و امید به زندگی انسانها در محدودهای بسیار محدود باقی ماند.
نقطۀ عطف روایت کتاب، توضیح چرایی خروج بشر از این وضعیت تاریخی است. گالور، با ارائۀ «نظریۀ رشد یکپارچه»، استدلال میکند که شتاب تدریجی نوآوریهای فناورانه، سرانجام جوامع را به نقطهای رساند که سازگاری با فناوریهای جدید بدون آموزش ممکن نبود. همین نیاز، سرمایهگذاری در آموزش و شکلگیری سرمایۀ انسانی را ضروری کرد و همزمان، الگوهای جمعیتی را دگرگون ساخت. کاهش نرخ باروری و تمرکز خانوادهها بر کیفیت زندگی و آموزش فرزندان، به شکستن چرخۀ مالتوسی و آغاز رشد پایدار انجامید؛ رشدی که از قرن نوزدهم در برخی نقاط جهان آغاز شد.
بخش دوم کتاب «سفر انسان» به یکی از حساسترین مباحث دنیای معاصر میپردازد: ریشههای نابرابری میان کشورها و جوامع. نویسنده توضیح میدهد که چرا این گذار تاریخی در همۀ مناطق جهان بهطور همزمان رخ نداد و چگونه همین تفاوت در زمانبندی، شکاف عمیق ثروت و توسعه را در دو قرن اخیر ایجاد کرد. در این بخش، نقش نهادهای سیاسی و اقتصادی، فرهنگ، جغرافیا، میراث انقلاب کشاورزی و حتی میزان تنوع انسانی در شکلگیری مسیرهای متفاوت توسعه بررسی میشود.
گالور تأکید میکند که هیچ عامل واحدی بهتنهایی سرنوشت ملتها را تعیین نکرده است. نهادهای فراگیر یا استثماری، هنجارهای فرهنگی مرتبط با آموزش و آیندهنگری، شرایط جغرافیایی و الگوهای مهاجرت اولیه، همگی در کنار یکدیگر عمل کردهاند و اثرات آنها تا امروز ادامه یافته است. با این حال، پیام نهایی کتاب رویکردی جبرگرایانه ندارد؛ بلکه بر این نکته پای میفشارد که سیاستهای آموزشی، برابری جنسیتی و تقویت سرمایۀ انسانی میتوانند مسیر آینده را تغییر دهند، حتی اگر گذشته نقش تعیینکنندهای داشته باشد.
انتشار «سفر انسان» به فارسی، فرصتی مهم برای مخاطبان ایرانی فراهم میکند تا با یکی از تأثیرگذارترین آثار معاصر در حوزۀ اقتصاد توسعه و تاریخ بلندمدت بشر آشنا شوند. این کتاب نهتنها برای پژوهشگران و دانشجویان علوم اقتصادی و اجتماعی، بلکه برای هر خوانندهای که به درک ریشههای فقر، رشد و نابرابری در جهان امروز علاقهمند است، اثری قابلتأمل به شمار میرود.
کتاب «سفر انسان» اکنون از سوی انتشارات سبزان در دسترس علاقهمندان قرار گرفته و بهعنوان اثری تحلیلی و میانرشتهای، میتواند به گفتوگوهای جدیتری دربارۀ مسیر توسعه و آیندۀ جوامع انسانی دامن بزند.
