«شیر و خورشید» دوباره خبرساز شد!
اظهارات اخیر علیاکبر صالحی، رئیس بنیاد ایرانشناسی درباره نشان «شیر و خورشید» بار دیگر این نماد تاریخی را به بحثهای روز کشانده است؛ نشانی که پس از سالها غیبت در روایتهای رسمی، حالا همزمان با پررنگشدن دوبارۀ مؤلفههای هویت ملی، محل تأکید قرار گرفته و طرح دوباره آن برای برخی افراد، نشانه مواجههای دیرهنگام با نمادی تلقی میشود که در این فاصله، معنای دیگری هم به خود گرفته است.
به گزارش ایسنا، علیاکبر صالحی _ رئیس بنیاد ایرانشناسی _ در سخنانی با تأکید بر اینکه «نباید بگذاریم هویت ملی ما نادانسته از بین برود» به نشان «شیر و خورشید» اشاره کرد و گفت این نماد «متعلق به جمهوری اسلامی است و فلسفه آن از دین میآید». همین چند جمله کافی بود تا بحثی که هر چند سال یک بار مطرح میشد و سپس به محاق فراموشی میرفت مجدد توجهها را به خود جلب کند و ظرف مدت کوتاهی به خط داغ گفتوگوهای شبکههای اجتماعی راه یابد و هشتگ آن مرتب پای مطالب مختلف تکرار شود.
طرح دوباره مسئله نماد «شیر و خورشید» را نمیتوان جدا از فضای کلی اتفاقات ماههای اخیر دانست. پس از جنگ ۱۲ روزه و اکنون پس از حوادث دی ماه که دامنۀ وقایع آن تا بیرون از مرزهای کشور نیز امتداد یافته، نشانههای متعددی از بازگشت توجه به مؤلفههای هویت ملی در عرصه عمومی دیده میشود؛ از برجسته کردن برخی نمادهای تاریخی همچون رونمایی از مجسمه «زانوزنندگان در برابر ایران» در میدان انقلاب تهران گرفته تا اشاره به موضوعاتی مبتنی بر ملیگرایی که پیشتر کمتر در روایتهای رسمی مورد تأکید قرار میگرفتند.
بازگشت به یک رویکرد قدیمی
در چنین فضایی، سخنان صالحی بیش از آنکه یک اظهارنظر ساده و تاریخی تلقی شود، بهمثابه نشانهای از فعالشدن دوبارۀ یک رویکرد قدیمی است که پیش از این نیز برخی دیگر به آن اشاره کرده بودند، اما چندان جدی گرفته نشده بود. گفتمانی که میکوشید میان مؤلفههای ملی و دینی پیوندی پررنگتر ترسیم کند و با توجه به نیاز روز جامعه از ظرفیت نمادها برای تقویت حس میهندوستی استفاده کند.
«شیر و خورشید» از کجا آمده؟
نشان شیر و خورشید از جمله نمادهایی است که باوجود مبانی تاریخی که دربارۀ آن وجود دارد، اما باید فراتر از یک دوره تاریخی مورد بررسی قرار گیرد. این نشان دستکم از زمان شاه عباس صفوی بر پرچم ایران نقش بست و به مرور در دورههای بعدی تغییراتی پیدا کرد که از جمله این تغییرات میتوان به اضافه شدن نقش شمشیر و تاج به پرچم اشاره کرد؛ چنانچه به گفته فاروق صفیزاده _ استاد دانشگاه تهران _، در زمان فتحعلیشاه قاجار، به پیشنهاد «ملا احمد نراقی» _ مجتهد شیعه و از عالمان دینی _ خوانشی مذهبی از این نماد تقویت شد؛ تفسیری که در آن، شیر بهعنوان نماد حضرت علی (ع)، شمشیر نشانه ذوالفقار و خورشید نمادی از خورشید نبوت دانسته میشد. چنین تفسیری نشان میدهد که پیوند دادن این نماد با معانی دینی، پدیدهای متأخر و محدود به یک قرن اخیر نیست و پیشینهای تاریخی دارد. درواقع، شیر و خورشید تنها یک نشان سلطنتی خوانده نمیشد، بلکه لایههایی از معنا در بسترهای مذهبی و هویتی نیز برای آن تعریف شده بود.
با این حال، سرنوشت نمادها تابع فضای سیاسی و اجتماعی هر دورۀ تاریخی است. در سالهای نخست پس از پیروزی انقلاب در سال ۱۳۵۷، بسیاری از نشانهها که آن زمان و باتوجه به روحیه انقلابی شکلگرفته صرفا به دوره پهلوی نسبت داده میشد، دستخوش تغییر یا حذف شدند. در آن فضای انقلابی، تغییر نشانههای رسمی بخشی از فرایند تثبیت هویت نظام جدید تلقی میشد. به همین دلیل، نشان شیر و خورشید روی پرچم جای خود را به نشان تازه جمهوری اسلامی داد. در دوران انقلاب، مرزبندی با دوران گذشته نه فقط در سیاست که در نمادها نیز بازتاب پیدا میکند.
بعدتر و با گذشت زمان و فاصلهگرفتن از سالهای نخست انقلاب، نگاهها به برخی نمادهای تاریخی تعدیل شد. در دهههای بعد، بحث دربارۀ امکان بازخوانی این نشانهها مطرح شد که نمونهای از این رویکرد را میتوان در اظهارات سال ۱۳۹۳ حجتالاسلام والمسلمین علی یونسی در مقام دستیار ارشد رئیسجمهور وقت دید. او در سخنانی تأکید کرده بود که «عدهای خیال میکردند نماد شیر و خورشید یک نماد سلطنتی است، اما اینگونه نیست» و با اشاره به معانی دینی شیر و خورشید، تاج را تنها جزء مرتبط با پادشاهی دانسته بود. او گفته بود: «اگر به من باشد نشان هلال احمر را تغییر میدهم و شیر و خورشید را جایگزین آن میکنم.»
تاکید بر پیوند هویت ملی و دینی
بیان چنین دیدگاههایی نشان میدهد که حتی در سالهای گذشته نیز تلاشهایی برای تفکیک معنای تاریخی و مفهوم اصلی این نماد از خوانش صرفا سلطنتی آن وجود داشته، هرچند که چنین نظرهایی سبب بروز واکنشهای هیجانی از سوی برخی افراد و گروهها شده بود. اکنون نیز اظهارات اخیر رئیس بنیاد ایرانشناسی را میتوان ادامه همان روند سابق دانست؛ با این تفاوت که حالا دیگر نگاه بیرونی به طرح چنین موضوعاتی، آن هم از سوی کسانی که نماینده حاکمیت هستند، نوعی تلاش برای جبران یک خلاء در جامعه تفسیر میشود.
این در حالی است که نمادهای ملی صرفا کارکرد تصویری ندارند؛ آنها محل تولید معنا و تقویتکننده حس همبستگی هستند و شیر و خورشید نیز از این قاعده مستثنی نیست. آنچه در سخنان صالحی برجسته بود، تأکید بر پیوند هویت ملی و دینی در این نماد است. در چنین خوانشی، نمادهایی مانند شیر و خورشید میتوانند بهعنوان ظرفی مشترک برای بازنمایی پیوند میان هویت ایرانی و اسلامی عمل کنند؛ ظرفی که به گفته او هم ریشه در تاریخ ایران دارد و هم قابلیت تفسیر مذهبی پیدا کرده است.
