موشکهای تاماهاوک چیست و چرا کرملین از آنها نگران است؟
زیسان: در بحبوحهٔ جنگ اوکراین و بحثهای جهانی دربارهٔ ارسال سلاحهای دوربرد، نام «تاماهوک» (Tomahawk) بارها مطرح شده است. این موشک کروز زیردریایی/ساحلیِ آمریکایی، که سابقهٔ استفادهٔ عملیاتی در نقاط مختلف جهان را دارد، از نظر برد، دقت و انعطافپذیری عملیاتی توانایی ایجاد اثر بازدارنده و ضربهای دارد — و همین ویژگیها علت اصلی هشدارها و «نگرانیِ» مقامهای روسی است.
تاماهاوک چیست؟
به گزارش زیسان تاماهوک یک موشک کروز زمینیزنِ دوربرد، زیرصوت و هدایتشونده است که عمدتاً از کشتیها و زیردریاییها شلیک میشود. نسلهای جدید آن (از جمله Block IV و انواع بهروزتر) ویژگیهای زیر را دارند: امکان هدایت ترکیبی GPS/INS و ناوبری ترِکوم (TERCOM)، توانایی «پرواز در ارتفاع کم» برای کاهش کشف راداری، و قابلیت «ارتباط دوطرفه» یا data-link که اجازه میدهد هدف در حین پرواز تغییر کند یا فرمان جدید دریافت شود. برد عملیاتی اعلامشده در منابع رسمی تا حدود ۱۰۰۰ مایل دریایی/۱۶۰۰ کیلومتر برآورد میشود (اعداد دقیق برای برخی نسخهها طبقهبندیشده است). بهطور خلاصه: دقت بالا، برد بلند، و توانایی تغییر هدف در حین پرواز، مشخصههای اصلیِ این سلاحاند.
توان عملیاتی Tomahawk: چهچیزی تاماهاوک را خطرناک میکند؟
۱. برد راهبردی و دسترسی به اهداف عمیق: از آنجا که تاماهاوک میتواند از کشتی یا زیردریایی در فاصلهٔ بسیار دور شلیک شود، توان هدفگیری پایگاههای تدارکاتی، مراکز فرماندهی، انبارهای مهمات و زیرساختهای حساس در عمق قلمرو دشمن را دارد؛ این یعنی امکان ضربهزدن به اهدافی که دور از خط مقدم هستند.
۲. دقت بالا و ناوبری پیچیده: ترکیب GPS، INS و سامانههای ناوبری زمینی/توپوگرافی به موشک اجازه میدهد با دقت بالا به اهداف از پیش تعیینشده برسد؛ این ویژگی، قابلیت منهدمکردن اهداف ارزشمند با حداقل آثار فرعی را فراهم میکند.
۳. قابلیت تغییر هدف در پرواز (کنتراکتیویتی عملیاتی): نسخههای جدید تاماهاوک با لینک داده و توانایی «loiter» (چرخی زدن در منطقهٔ هدف) میتوانند در مسیر تغییر یافته یا اهداف جدیدی در حین پرواز دریافت کنند؛ این امر سختی برنامهریزی دفاعی و رهگیری را برای طرف مقابل افزایش میدهد.
۴. پرتاب از دریا — دشواری تشخیص نقطهٔ پرتاب: توانایی پرتاب از کشتیها و زیردریاییها در دریا، بازهٔ عملیاتی را گسترش میدهد و ردیابی و اخطار آن را پیچیدهتر میکند.
این ترکیب از برد، دقت و انعطافپذیریِ هدفگیری است که تاماهاوک را برای فرماندهان میدانی و سیاستگذاران یک «ابزار فشار» مهم و در سطح راهبردی تبدیل میکند.
سابقهٔ عملیاتی تاماهاوک؛ نمونههایی که تواناییهای این موشک را نشان میدهد
تاماهوک در عملیاتهای متعددی بهکار رفته است؛ از جمله حملات گستردهٔ ۲۰۱۷ علیه پایگاههای سوریه (Operation in Shayrat) که در آن حدود ۵۹ فروند تاماهاوک شلیک شد و منابع نظامی آمریکایی از «زیرساختها و سامانههای هدف» بهعنوان اهدافِ برخوردار از اثربخشی نام بردند. بیانیهها و اطلاعیههای رسمی پنتاگون/CENTCOM دربارهٔ این عملیات، نمونهٔ روشنی از کارآیی عملیاتی موشک در اجرای حملات دقیق دوربرد هستند.
چرا روسیه نگران است؟
اخیراً، با مطرحشدن امکان ارسال تاماهاوکها به اوکراین، مقامهای روسی و نزدیکان کرملین واکنشهای شدیدی نشان دادند: رسانهها و سخنگویان رسمی کرملین از «نگرانی شدید» و مسئولان روسی (از جمله اظهارنظرهای سیاسیون برجسته) دربارهٔ پیامدهای احتمالی تأمین این سلاحها برای اوکراین سخن گفتهاند. تحلیلگران غربی هم گفتهاند چنین انتقالی میتواند «لحظهای سرنوشتساز» تلقی شود و تنشها را تشدید نماید. دلایل فنی و راهبردیِ این نگرانی را میتوان در این نقاط خلاصه کرد:
توان حمله به اهداف دور از خط مقدم: تاماهاوکها میتوانند مراکز مهم لجستیکی و فرماندهی را که پیش از این در ایمنی نسبی قرار داشتند هدف قرار دهند؛ این تغییر معادلات لجستیکی و فرماندهی را دشوار میکند.
افزایش ریسکِ تشدید و فراتر رفتن از مرزهای تهاجمی محلی: رهبران روسی میترسند که ارسال چنین سلاحهایی، دامنهٔ جنگ را گسترش دهد و واکنشهای متقابل از سوی روسیه (از جمله تهدیدات یا استفادهٔ پاسخ متقابل از تسلیحات دوربرد) را بالا ببرد. برخی چهرههای روسی عمداً دربارهٔ پیامدهای «بد» برای تأمینکنندگان این تسلیحات هشدار دادهاند.
نکتهٔ مهم گزارششده توسط خبرگزاریهای معتبر این است که هشدارها و لحن تند مقامهای روسی لزوماً به معنای «ترس شخصیِ پوتین» نیست—بلکه نشاندهندهٔ محاسبهٔ راهبردیِ روسیه دربارهٔ تغییر توازنِ ضربهپذیریِ زیرساختها و نیروهایش در صورت ورود تاماهاوک به معادلهٔ اوکراین است.
محدودیتها و واقعیتهای میدانی؛ تاماهاوک همهچیز را حل نمیکند
گرچه تاماهاوک ابزار قدرتمندی است، اما تضمین «بردن جنگ» نیست. چند نکته را باید در نظر گرفت:
کنترل هوایی و دفاع هوایی حریف: در میدانهایی که سامانههای پدافند فعال و لایهای وجود داشته باشد، آسیبپذیری موشکها و میزان اثربخشی آنها تحتتأثیر قرار میگیرد.
اهمیت اطلاعات و اهداف بهروز: دقتِ مفید تاماهاوک مستلزم اطلاعات دقیق دربارهٔ اهداف است؛ اشتباه در تشخیص هدف یا اطلاعات ناکافی میتواند اثربخشی را کاهش دهد.
پیامدهای ژئوپلیتیک و بازدارندگی: ارسال تاماهاوک به طرفی مثل اوکراین، بهسرعت از حوزهٔ نظامی به حوزهٔ سیاست خارجی و بازدارندگیِ متقابل گسترش مییابد و میتواند واکنشهای سخت یا دیپلماتیک مهمی را برانگیزد.
به گزارش زیسان، در پایان باید گفت تاماهوک موشکی دوربرد، دقیق و قابلانعطاف است که میتواند اهداف مهم و دور از جبهه را هدف بگیرد. ترکیبِ برد، دقت و توانایی تغییر هدف در پرواز باعث شده مقامهای روسی نسبت به ارسال این موشکها به اوکراین واکنش شدیدی نشان دهند؛ نگرانیِ آنها ناشی از این است که تاماهاوک میتواند نقاط حساسِ راهبردی — مراکز فرماندهی، انبارها و زیرساخت— را هدف بگیرد و معادلات میدان را تغییر دهد. با این همه، تاماهاوک «کلید حل همهچیز» نیست و محدودیتهای فنی، پدافندی و ژئوپلیتیکی در عمل نقش تعیینکنندهای دارند.
