پشتپرده بحران اخیر مرزی افغانستان و پاکستان؛ جنگ بزرگ در راه است؟
زیسان: در روزهای گذشته، بخشهای شرقی افغانستان و غرب پاکستان شاهد افزایش سطح تنشهای مرزی میان طالبان و ارتش پاکستان بوده است. این مرحله از تنشها از بامداد ۹ اکتبر ۲۰۲۵ با درگیریهای شبانه، تبادل آتش سنگین مرزی، بمبارانهای هوایی و حملات موشکی و راکتی به مناطق کنر، ننگرهار، هلمند، شورابک قندهار و بهرامچه آغاز شد و سطح روابط کابل و اسلامآباد را به یکی از پایینترین حدهای اخیر رسانده است.
طالبان افغانستان، حملات پاکستان به کابل و پکتیکا را نقض قلمرو خود دانسته و اعلام کردهاند «مقامات پاکستانی باید به احترام به تمامیت ارضی افغانستان متعهد باشند و از آزمودن صبر مردم افغانستان خودداری ورزند». در مقابل، مقامات پاکستانی تصریح کردهاند «در صورتی که عناصر تروریستی از خاک افغانستان به داخل پاکستان حمله کنند، واکنش متقابل ما ورود به قلمرو افغانستان خواهد بود»، مطابق اظهارات وزیر دفاع این کشور.
این اختلافات با اتهامات متقابل درباره پناه دادن طالبان کابل به تحریک طالبان پاکستان (TTP) و همچنین حملات تروریستی در ایالت خیبر پختونخوا پاکستان، تشدید شده است. ارتش پاکستان اجرای عملیات علیه پایگاههای طالبان و نیروهای همپیمان خود را گزارش داده و عنوان داشته است: «اقدامات نظامی از جمله حملات دقیق و عملیات فیزیکی علیه اردوگاهها، پستهای طالبان افغانستان و مراکز آموزشی تروریستی اجرایی شده است.» در مقابل، وزارت دفاع طالبان دلیل این عملیات را نقض مکرر حریم هوایی افغانستان توسط پاکستان و بمبارانهای بامدادی بر کابل بیان کرده است.
براساس گزارش سخنگوی طالبان، این دور از تنشها منجر به کشته شدن «۵۸ سرباز پاکستانی و زخمی شدن ۳۰ نفر دیگر» شده و نیروهای طالبان «۲۵ پاسگاه نظامی پاکستان را تصرف کردند». از سوی دیگر، مقامات امنیتی پاکستان نیز اعلام کردهاند که بیش از «۲۰۰ تن از نیروهای طالبان و گروههای وابسته» کشته و «۱۹ پایگاه طالبان» تصرف شده است؛ هرچند صحت این ارقام توسط منابع مستقل تأیید نشده است. حملات هوایی هواپیماهای اف-۱۶ پاکستان به مواضع طالبان در هلمند، جلالآباد و خوست و پیشروی بعضی نیروهای طالبان تا حدود ۱۰ کیلومتری داخل خاک پاکستان، ابعاد نظامی بحران را برجسته کرده است.
گزارشهای میدانی حاکی از تخریب چند پایگاه مرزی، عقبنشینی برخی نیروهای ارتش پاکستان از نقاطی نظیر بهرامچه و بروز خسارات انسانی است. در همین رابطه، طالبان از ضبط تجهیزات و تسلیحات ارتش پاکستان در حملات هماهنگ خبر دادهاند و سخنگوی دولت طالبان وضعیت مرزهای رسمی و خطوط عملیاتی افغانستان را تحت کنترل کامل اعلام کرده و افزود: «فعالیتهای غیرقانونی تا حد زیادی مهار شده است.»
در طرف مقابل، پاکستان تأکید نموده «در خصوص دفاع از کشور هیچ مصالحهای وجود نخواهد داشت و هرگونه تحریک با واکنشی قوی مواجه خواهد شد». شهباز شریف، نخستوزیر پاکستان، هشدار داده است که در صورت استمرار تهدیدات از جانب افغانستان، اقدامات نظامی گستردهتری در دستور کار قرار خواهد گرفت.
در بعد منطقهای، فعالیت گروههای مسلح همچون تحریک طالبان پاکستان و ارتش آزادیبخش بلوچستان و حملات آنها به پروژههای راهبردی پاکستان، از جمله کریدور اقتصادی چین-پاکستان (CPEC)، سبب افزایش نگرانیهای امنیتی شده است. طالبان اتهام حمایت از TTP را رد میکند، اما بنا به تحلیل کارشناسان، افزایش قدرت این گروه پس از بازگشت طالبان به کابل در سال ۲۰۲۱، به افزایش تلفات نیروهای امنیتی پاکستان طی دهه اخیر منجر شده است. گزارش سازمان ملل متحد نیز ارتباطاتی در این زمینه محتمل دانسته است.
در موضعگیریهای رسمی، امیرخان متقی، وزیر خارجه طالبان، با محکوم کردن حملات پاکستان خواهان پرهیز از آزمون اراده افغانها شد و اشاره کرد: «در صورت تکرار ورود از مسیر زور باید از تجارب شوروی، آمریکا و ناتو درس گرفت.» وزارت دفاع طالبان نیز آمادگی کامل نیروهای این کشور در دفاع از مرزها را اعلام و بر برخورد قاطع تأکید کرده است. وزیر دفاع پاکستان نیز نسبت به پایان یافتن صبر دولت و ارتش این کشور هشدار داده است.
این بحران بر بستر اختلافات تاریخی پیرامون خط دیورند قرار دارد؛ مرزی که از زمان ترسیم آن در قرن نوزدهم مبنای مناقشات دو کشور بوده و در پی تحولات اخیر، ساختار آن بیش از پیش دستخوش ناپایداری شده است. تحلیلگران بر عزم هر دو طرف برای پرهیز از جنگ گسترده اشاره میکنند، اما تهدیدات امنیتی، مهاجرتهای گسترده و وضعیت دیپلماتیک متغیر، افق آینده را با ابهام همراه ساخته است.
براساس منابع امنیتی و آمار مؤسسات مستقل، تنها در سپتامبر ۲۰۲۵ بیش از ۱۳۵ کشته و ۱۷۳ زخمی در این تنشها گزارش شده است. در حال حاضر، مرزهای تورخم و دیگر گذرگاههای اصلی مسدودند و نیروهای هر دو کشور در وضعیت آمادهباش قرار دارند. در این زمینه، کشورهای منطقه همچون عربستان سعودی و قطر و سازمانهای بینالمللی خواستار خویشتنداری و بازگشت به مذاکرات و حل مسالمتآمیز اختلافها هستند.
در نهایت، تداوم این شرایط، مخاطرهای جدی برای امنیت ساکنان منطقه مرزی، ثبات منطقه و آینده همکاریهای راهبردی جنوب آسیا ایجاد میکند و لزوم مداخله و میانجیگری موثر را برای جلوگیری از گسترش بحران دو کشور همسایه برجسته میسازد.
