زیر تهران چه خبر است؟ داستان ترسناک گسلهایی که زیر پای میلیونها نفر نفس میکشند
زیسان: وقتی زمین نیمهشب در پردیس لرزید، بسیاری از مردم تهران برای چند ثانیه همان ترسی را تجربه کردند که سالهاست مثل یک سایه روی پایتخت افتاده است؛ ترس از زلزلهای بزرگتر. دقایقی بعد، خیابانها و پارکهای شرق تهران پر شد از مردمی که خانههایشان را ترک کرده بودند و در تاریکی شب، اخبار و شایعات را در تلفنهای همراه دنبال میکردند. زلزله اصلی ۴.۶ ریشتری بود، اما ماجرا به همان یک لرزش ختم نشد؛ چندین پسلرزه متوالی در پردیس، بومهن و اطراف تهران ثبت شد و دوباره نگاهها را به سمت گسلهای خاموش اما فعال پایتخت برد.
به گزارش زیسان، تهران شهری است که روی یکی از پیچیدهترین و خطرناکترین شبکههای گسلی ایران ساخته شده؛ شهری که زیر بزرگراهها، برجها و محلههای شلوغش، شکستگیهایی عظیم در پوسته زمین در سکوت در حال حرکتاند. گسل شمال تهران، گسل مشا، گسل ری و دهها شکستگی پنهان دیگر، سالهاست انرژی زمین را در خود ذخیره میکنند؛ انرژیای که دانشمندان میگویند میتواند روزی در چند ثانیه آزاد شود. زلزله دیشب شاید خسارت جدی نداشت، اما دوباره این سؤال را زنده کرد: زیر تهران واقعاً چه خبر است؟
آیا این فقط یک زلزله معمولی بود یا نشانهای از چیزی بزرگتر در زیر تهران؟
تهران از بالا شاید فقط شهری شلوغ با برجها، بزرگراهها و میلیونها چراغ روشن به نظر برسد، اما در زیر این شهر، دنیای دیگری جریان دارد؛ دنیایی تاریک و خاموش از شکستگیهای عظیم زمین که میلیونها سال است آرامآرام حرکت میکنند.
دانشمندان میگویند تهران روی یکی از پیچیدهترین شبکههای گسلی خاورمیانه ساخته شده؛ جایی که پوسته زمین هر سال چند میلیمتر تحت فشار قرار میگیرد. این حرکت آنقدر آرام است که هیچکس آن را احساس نمیکند، اما همین فشارهای کوچک در طول زمان میتوانند انرژیای تولید کنند که یک شهر را در چند ثانیه فلج کند.
در شمال تهران، جایی در امتداد دامنه البرز، یکی از مهمترین گسلهای کشور کشیده شده؛ گسل شمال تهران. این گسل مثل زخمی قدیمی از غرب تا شرق پایتخت امتداد پیدا کرده و درست از نزدیکی پرجمعیتترین مناطق شهر عبور میکند.
زمینشناسان سالهاست این گسل را زیر نظر دارند، چون باور دارند توان تولید زلزلههای بسیار بزرگ را دارد. بعضی پژوهشها حتی از احتمال زمینلرزهای بالای ۷ ریشتر حرف میزنند؛ زلزلهای که میتواند بخش بزرگی از پایتخت را تحت تأثیر قرار دهد.
اما گسل شمال تهران تنها نیست.
در شرق، گسل مشا قرار دارد؛ گسلی عظیم که تا نزدیکی دماوند امتداد پیدا میکند. این گسل در تاریخ بارها فعال شده و زمینشناسان معتقدند هنوز هم زنده است. برخی تحقیقات حتی احتمال ارتباط بلندمدت میان فعالیتهای این گسل و سامانه آتشفشانی دماوند را بررسی کردهاند؛ موضوعی که برای بسیاری شبیه داستانهای آخرالزمانی است، اما در واقع بخشی از پژوهشهای جدی زمینشناسی محسوب میشود.
تهران، اما فقط با گسلهای شناختهشده احاطه نشده است. زیر بسیاری از مناطق شهر، شکستگیهای کوچکتر و کمتر شناختهشدهای وجود دارد که هنوز بهطور کامل مطالعه نشدهاند. همین مسئله باعث شده بعضی دانشمندان از اصطلاح «شهر ساختهشده روی زمین ناپایدار» استفاده کنند.
در واقع، تهران روی زمینی ساخته شده که هنوز آرام نگرفته است.
میلیونها سال پیش، برخورد صفحه عربستان از جنوب با صفحه اوراسیا از شمال باعث شد رشتهکوه البرز شکل بگیرد. این برخورد هنوز ادامه دارد. یعنی زمین زیر تهران همچنان تحت فشار است؛ فشاری آرام، اما دائمی.
هر سال فقط چند میلیمتر.
اما همین چند میلیمترها در طول صدها سال به انرژی عظیمی تبدیل میشوند.
یکی از ترسناکترین واقعیتها درباره زلزله این است که دانشمندان هنوز نمیتوانند زمان دقیق آن را پیشبینی کنند. آنها میتوانند گسلها را شناسایی کنند، میزان خطر را تخمین بزنند و حتی سناریوهای احتمالی خسارت را مدلسازی کنند، اما هیچ فناوریای در جهان وجود ندارد که بگوید زلزله دقیقاً چه روز و چه ساعتی رخ خواهد داد.
به همین دلیل، سکوت گسلها همیشه آرامشبخش نیست.
گاهی یک گسل ممکن است صدها سال بدون زلزله بزرگ باقی بماند. اما این سکوت میتواند به معنی انباشته شدن بیشتر انرژی باشد؛ مثل فنری که آرامآرام فشرده میشود.
در سالهای اخیر، تصاویر ماهوارهای و مطالعات ژئوفیزیکی نشان دادهاند بخشهایی از تهران علاوه بر خطر زلزله، با مشکل فرونشست زمین هم روبهرو هستند. استخراج بیرویه آبهای زیرزمینی باعث شده بعضی مناطق آرامآرام نشست کنند؛ پدیدهای که میتواند هنگام زلزله، شدت تخریب را بیشتر کند.
دانشمندان میگویند خطر واقعی فقط خود زلزله نیست؛ بلکه ترکیب زلزله با تراکم جمعیت، ساختوسازهای فرسوده، زیرساختهای قدیمی و آشفتگی شهری است.
تهران حالا یکی از بزرگترین شهرهای خاورمیانه است؛ شهری که تخلیه آن در شرایط بحران تقریباً غیرممکن به نظر میرسد. کافی است یک هشدار جدی منتشر شود تا بزرگراهها قفل شوند، پمپبنزینها شلوغ شوند و شبکه تلفن همراه از کار بیفتد.
برای همین است که بسیاری از متخصصان مدیریت بحران میگویند ترسناکترین سناریو فقط خود زلزله نیست؛ بلکه هرجومرج بعد از آن است.
با این حال، دانشمندان تأکید میکنند هیچ نشانهای وجود ندارد که بگوید زلزلهای بزرگ «بهزودی» در راه تهران است. زلزله دیشب پردیس هم به معنی وقوع قطعی یک زمینلرزه بزرگتر نیست.
اما یک حقیقت تغییر نمیکند: تهران روی زمینی زنده ساخته شده است.
زیر خیابانهایی که هر روز میلیونها خودرو از آن عبور میکنند، زیر برجهایی که شبها روشن میشوند و زیر خانههایی که مردم در آن خوابیدهاند، گسلهایی وجود دارند که هنوز نفس میکشند؛ آرام، خاموش و پنهان.
