فردریک وایزمن؛ مستندساز برجسته که بدون راوی و بدون مصاحبه آمریکا را از پشت دیوار نهادها فیلمبرداری کرد
زیسان: فردریک وایزمن (Frederick Wiseman) یکی از تأثیرگذارترین مستندسازان تاریخ سینمای آمریکاست؛ هنرمندی که سبک آرام، صبور و دقیقش، نگاه ما به «واقعیت» روی پرده را برای همیشه تغییر داده است.
به گزارش زیسان، وایزمن متولد ۱۹۳۰ است و بهواسطه ساخت فیلمهایی شهرت یافت که زندگی روزمره درون نهادها و ساختارهای اجتماعی را ثبت میکنند: مدارس، بیمارستانها، اداره پلیس، دادگاهها، سازمانهای رفاهی، سیستمهای نظامی و حتی فضاهای فرهنگی مانند موزهها و سالنهای تئاتر.
او در طول چند دهه، مجموعهای عظیم از آثار خلق کرده که میتوان آن را نوعی آرشیو زنده از جامعه آمریکایی دانست. مستندهای وایزمن معمولاً فاقد راوی، مصاحبه یا توضیح مستقیم هستند. او ترجیح میدهد نهادها و سیستمها خودشان از طریق صحنهها، گفتگوها، روالهای تکراری، تنشها و جزئیات کوچک سخن بگویند و بهتدریج نشان دهند قدرت، زبان و رفتار انسانی در پشت صحنه چگونه عمل میکند.
فیلمسازی درباره نهادها، نه افراد
مهمترین ویژگی وایزمن این است که فیلمهایش حول یک قهرمان، قربانی یا شخصیت محوری نمیچرخند. در واقع «شخصیت اصلی» در آثار او خودِ نهاد است. چه در حال فیلمبرداری از یک دبیرستان باشد، چه یک بیمارستان روانی، اداره رفاه یا شورای شهر، وایزمن به موضوع مانند یک جامعهشناس با دوربین نزدیک میشود؛ البته با این تفاوت که نگاهش عمیقاً سینمایی است.
او شیفته سیستمهاست: اینکه قوانین چگونه اجرا میشوند، تصمیمها چگونه گرفته میشوند و آدمهای درون این ساختارها چگونه با فشارها کنار میآیند، مقاومت میکنند، اطاعت میکنند یا راهی برای بقا پیدا میکنند.
به همین دلیل فیلمهای او اغلب هم ساده به نظر میرسند و هم سنگین و پیچیده. سادهاند، چون دوربین ظاهراً فقط «تماشا» میکند؛ اما پیچیدهاند، چون مخاطب کمکم متوجه میشود ماشین اجتماعی چقدر پیچیده و چندلایه است. آثار وایزمن را معمولاً در دسته «مستند مشاهدهگر» قرار میدهند، اما سبک او از بیطرفی صرف فراتر میرود. او موعظه نمیکند، اما انتخابهایش در تدوین معنا و نقد میسازد. فیلمهای او بارها شکاف میان زبان رسمی نهادها (سیاستها، شعارها، اقتدار) و واقعیت آشوبناک زندگی انسانی درون آنها را آشکار میکنند.
سبک وایزمن: تدوین بهمثابه فلسفه
به گزارش زیسان، با اینکه وایزمن به عنوان یک ناظر خاموش شناخته میشود، فیلمهایش بهشدت مهندسیشده و ساختارمند هستند. روش او معمولاً این است که حجم بسیار زیادی تصویر ضبط میکند؛ گاهی صدها ساعت. سپس در مرحله تدوین، از دل این مواد خام فیلم نهایی را بیرون میکشد. در حقیقت هنر وایزمن دقیقاً در همین تدوین زندگی میکند. او به جای اینکه با راوی یا استدلال مستقیم به مخاطب جهت بدهد، ساختار را از طریق ریتم، تکرار، تضاد و انباشت صحنهها شکل میدهد.
در یک فیلم معمولی وایزمن ممکن است بارها نوعی تعامل مشابه را ببینیم: جلسه کارکنان، یک تصمیم اداری، لحظهای از تعارض، یا یک روند روزمره. این تکرارها به مرور الگو میسازند. مخاطب کمکم متوجه میشود نهاد چه چیزهایی را ارزشمند میداند، چه چیزهایی را نادیده میگیرد و زبانش چگونه واقعیت را کنترل میکند. مستندهای او مانند این است که شما به تدریج «دستور زبان» یک نهاد را یاد میگیرید.
پرهیز وایزمن از مصاحبه نیز معنای مهمی دارد. مصاحبه اغلب آدمها را وادار میکند برای دوربین نقش بازی کنند و خودشان را با نگاه ایدئولوژیک یا با توضیحاتی از موضع آینده توجیه کنند.
وایزمن ترجیح میدهد زمان حال را ثبت کند: آدمها در حال کار، بحث، تردید، مذاکره و تصمیمگیری. نتیجه این است که مخاطب به یک تماشاگر فعال تبدیل میشود؛ کسی که باید خودش تفسیر کند، قضاوت کند و فکر کند. از این منظر، مستندهای وایزمن بیشتر شبیه رمانهای بلند هستند تا گزارشهای ژورنالیستی: آنها به شما نمیگویند چه فکر کنید، اما تصویری میسازند که به سختی فراموش میشود.
برخی از آثار مهم فردریک وایزمن
به گزارش زیسان، فردریک وایزمن، مستندساز افسانهای آمریکایی، طی بیش از نیم قرن فعالیت هنری، به یکی از مهمترین چهرههای سینمای مستند تبدیل شده است؛ فیلمسازی که به جای قهرمانسازی یا روایتهای فردمحور، دوربینش را به سمت نهادهای اجتماعی و ساختارهای قدرت در آمریکا برده است.
آثار او معمولاً بدون راوی و مصاحبه ساخته میشوند و با اتکا به مشاهده مستقیم، مخاطب را در دل زندگی روزمرهی مدارس، دادگاهها، بیمارستانها و ادارههای دولتی قرار میدهند.
در میان فیلمهای مشهور وایزمن، Titicut Follies (۱۹۶۷) جایگاهی ویژه دارد؛ اثری جنجالی درباره یک بیمارستان - زندان روانی که سالها بحثبرانگیز بود. پس از آن، فیلمهایی مانند High School (۱۹۶۸) و Hospital (۱۹۷۰) نگاه دقیق او به سیستم آموزشی و درمانی را تثبیت کردند. وایزمن در Welfare (۱۹۷۵) نیز تصویری بیپرده از پیچیدگی و فرسودگی سیستم رفاه اجتماعی آمریکا ارائه داد.
در دهههای بعد، او به سراغ موضوعات فرهنگی رفت و با فیلمهایی مانند La Danse (۲۰۰۹)، National Gallery (۲۰۱۴) و Ex Libris (۲۰۱۷) پشتصحنه نهادهای هنری و فرهنگی را نیز به همان اندازه جدی و موشکافانه ثبت کرد.
جدیدترین آثار او مانند City Hall (۲۰۲۰) و Menus-Plaisirs – Les Troisgros (۲۰۲۲) نشان میدهند که وایزمن همچنان یکی از دقیقترین راویان خاموش جامعه مدرن است.
میراث، گستره و تأثیر فرهنگی
به گزارش زیسان، کارنامه وایزمن بیش از نیم قرن را دربر میگیرد و گستره موضوعاتش واقعاً شگفتانگیز است. او در اواخر دهه ۱۹۶۰ با فیلمهایی مطرح شد که اقتدار نهادها و پیامدهای آن را، بهویژه بر افراد آسیبپذیر، نشان میدادند. با گذشت زمان، آثارش از نهادهای «سخت» مانند پلیس یا خدمات اجتماعی فراتر رفت و به سمت نهادهای فرهنگی مثل شرکتهای باله، کتابخانهها، دانشگاهها و موزهها حرکت کرد.
این تغییر نشان داد که موضوع اصلی وایزمن هرگز صرفاً سیاست نبوده؛ بلکه «زندگی آمریکایی» به مثابه شبکهای از سیستمها، نقشها و آیینهاست.
او همچنین به عنوان کارگردان تئاتر فعالیت کرده و هنرهای نمایشی را با همان جدیتی فیلمبرداری کرده که در مورد ادارات دولتی به کار میبرد. در این فیلمها، فضای تمرین، اختلافات هنری و نظم سختگیرانه اجرا، به شکل نوعی نهاد دیگر ظاهر میشوند؛ نهادی با سلسلهمراتبها و فشارهای مخصوص به خود.
تأثیر وایزمن بسیار گسترده است. بسیاری از مستندسازان معاصر، بهویژه آنهایی که به واقعگرایی مشاهدهگرانه علاقه دارند، بهنوعی وامدار روش او هستند. با این حال، کمتر کسی توانسته به اندازه او در این مسیر ثابتقدم باشد یا حاضر باشد تا هر زمان لازم است کنار یک موضوع بماند.
فیلمهای وایزمن برای مصرف سریع ساخته نشدهاند. آنها توجه، صبر و حتی توان عاطفی میخواهند. اما برای مخاطبانی که این دعوت را میپذیرند، وایزمن چیزی کمنظیر ارائه میدهد: راهی برای دیدن جامعه نه به شکل تیترهای خبری، بلکه به عنوان ساختاری زیسته؛ ساختاری که از ژستهای روزمره، قوانین، تناقضها و کشمکشهای انسانی ساخته شده است.
فردریک وایزمن صرفاً یک مستندساز نیست. او کالبدشناس نهادهاست؛ فیلمسازی که عمرش را صرف نشان دادن این کرده که آمریکا وقتی کسی برای چشم عموم نقش بازی نمیکند، چگونه کار میکند.
