بت بعل (Baal) چیست؟ چه ارتباطی با اسرائیل و جفری اپستین دارد؟ و چرا در راهپیمایی ۲۲ بهمن سوزانده شد؟
در راه پیمایی ۲۲ بهمن در اقدامی تازه مجسمه بعل که از آن به عنوان نماد شیطان یاد میشود، در میدان انقلاب آتش زده شد و مردم با شعار مرگ بر اسرائیل از این اقدام حمایت کردند.
به گزارش راستان در شهرهای دیگر نیز این اقدام صورت گرفت.
این اقدام بازتاب گستردهای در میان کاربران جهان داشته حسن آنها را برانگیخته و در برخی موارد بازدیدهای میلیونی داشته است.
تصاویر و فیلمهای به آتش کشیدن بُت بَعل به طور گستردهای در شبکههای اجتماعی خارجی بازنشر شده است. برخی از کاربران خارجی سوزاندن این مجسمه را نماد مخالفت و دشمنی ایرانیها با صهیونیسم و فرقههای شیطانی عنوان کرده و این اقدام را شایسته تحسین دانستند.
از طرف دیگر طی افشای اسناد پرونده جنجالی اپستین در آمریکا، مرام نامهای به دست آمد که نشان میداد یکی از مفاد اصلی حضور در جزیره اپستین، بیعت با شیطان یا همان بت بعل بوده است.
در پرونده کودک آزاری سازمان یافته اپستین، نام تعداد زیادی از سیاستمداران مشهور آمریکا نظیر دونالد ترامپ به وفور دیده میشود.
بت بعل چیست؟
بعل (Baal) که در زبانهای سامی به معنای «سرور»، «صاحب» یا «شوهر» است، نامی است که در طول تاریخ به چندین الهه یا بت در خاور نزدیک باستان، به ویژه در میان اقوام کنعانی، فنیقی و کارتاژی اطلاق شده است. این نام نه تنها یک شخصیت اساطیری، بلکه نمادی از قدرت، حاصلخیزی و طوفان بوده است. در متون اسلامی و به ویژه قرآن کریم، بعل به عنوان نماد بارز شرک و بتپرستی مورد اشاره قرار گرفته است.
در این مقاله قصد داریم به بررسی ریشه ها، تاریخچه و باورهای مرتبط و کاربرد این مفهوم در قرآن بپردازیم.
ریشهشناسی و معنا
کلمه بعل (baal) ریشه در زبانهای سامی شمال غربی دارد. معنای اولیه آن «مالک»، «سرور» و در کاربرد متأخرتر «شوهر» است. این عنوان برای خدایان مختلفی به کار میرفت تا بر حاکمیت و مالکیت آنان بر یک مکان، قبیله یا پدیده طبیعی (مانند باران و طوفان) تأکید کند. بنابراین، «بعل» لزوماً نام یک خدا یا ال هه نیست، بلکه عنوانی است برای توصیف ایزدان محلی مختلف که گاهی با نام مناطقشان مشخص میشدند. برای مثال، بعل صیدون، بعل طرسوس، بعل کارتاژ و ... که بر بعلهای این سه شهر یا کشور اطلاق میشدند.
بعل در اساطیر باستان
مهمترین و مشهورترین تجلی بعل، بعل هدد (Hadad) یا خدای طوفان، باران و حاصلخیزی است که ریشه کنعانی-فنیقی دارد.
مرکز پرستش بعل به ویژه در شهر «اوگاریت» (در سوریه کنونی) بود و در این منطقه رونق داشت، جایی که متون مفصلی درباره اساطیر او کشف شده است.
بعل به عنوان خدای باران و طوفان، مسئول بارانهای زندگیبخش و همچنین طوفانهای مخرب بود. او نماد چرخه حیات، مرگ و رستاخیز در طبیعت محسوب میشد. در اساطیر اوگاریتی، او با خدای دریا (یم) و خدای مرگ (موت) میجنگد و پیروز میشود.
بعل اغلب به صورت مردی جنگجو با کلاه خود شاخدار و در حال نگهداشتن یک صاعقه یا نیزه به تصویر کشیده میشد. گاهی نیز به صورت گاوی نر یا بزی نر نشان داده میشد که نماد قدرت و حاصلخیزی بود.
جنگ بعل و ایل
در اساطیر کنعان و فنیقی، بعل اغلب در تقابل با «ایل» (El)، خدای بزرگ قرار داشت، اگرچه معمولاً زیردست او محسوب میشد. زمانی که مردم بنی اسرائیل و کنعان «یکتاپرست» شده و ایل یا خدای واحد را پرستش کردند، بعل به عنوان رقیب ایل یا خداوند بزرگ تبدیل به شیطان یا یک دیو یا روح عفریت شد و بعدها نیز نوعی جن تلقی شد.
با این حال، در سدههای پس از ظهور موسی (ع) گروهی از اسرائیلیان شروع به پرستش بعل کرده و به رد و انکار ایل پرداختند. پیامبرانی مانند ایلیا (الیاس) به شدت با این آیین مبارزه کردند. داستان مبارزه حضرت الیاس با ۴۵۰ کاهن بعل در کوه کرمل، نمونه مشهوری از این تقابل در عهد عتیق است.
بعل در قرآن کریم
در قرآن کریم، نام بعل به صراحت در ارتباط با قوم حضرت الیاس (ع) ذکر شده است.
در سوره صافات، آیات ۱۲۵ تا ۱۲۷ آمده است:
أَتَدْعُونَ بَعْلًا وَتَذَرُونَ أَحْسَنَ الْخَالِقِینَ ﴿۱۲۵﴾ اللَّهَ رَبَّکُمْ وَرَبَّ آبَائِکُمُ الْأَوَّلِینَ ﴿۱۲۶﴾ فَکَذَّبُوهُ فَإِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ ﴿۱۲۷﴾
آیا [شما قوم]«بعل» را میخوانید و بهترین خالقان [الله]را رها میکنید؟ (۱۲۵) الله، پروردگار شما و پروردگار پدران نخستین شماست. (۱۲۶) ولی او را تکذیب کردند، پس بیگمان آنان [برای عذاب]احضار شدگانند. (۱۲۷)
این آیات خطاب به قومی است که حضرت الیاس به سوی آنان مبعوث شد. مفسران بر اساس روایات و منابع تاریخی، این قوم را معمولاً مردم «بعلبک» (در لبنان کنونی که نام شهرشان هم از بعل گرفته شده) میدانند که به پرستش بت بزرگی به نام «بعل» مشغول بودند.
در آیات مبارک فوق الذکر، بعل به عنوان معبودی باطل در مقابل «الله» که «احسن الخالقین» است، قرار میگیرد. این تقابل، جلوهای نمادین از تقابل میان توحید محض و شرک است. پیام این آیات، نفی هرگونه شریک برای خداوند است. حضرت الیاس قوم خود را سرزنش میکند که چگونه موجودی ضعیف و ساخته دست بشر (یا یک پدیده طبیعی) را به جای خالق یکتای جهان میپرستند. این موضوع، نشان میدهد که پرستش بعل در جوامعی که از پیامبران ابراهیمی تأثیر پذیرفته بودند، نیز رواج داشته است.
بعل؛ یک روح شیطانی خبیث
در فرهنگ عامه اسلامی، بعل فراتر از یک بت خاص، به نمادی برای هرگونه بت پرستی و شرک تبدیل شده است. هنگامی که قرآن از پرستش بعل انتقاد میکند، در حقیقت تمامی اشکال عبادت غیرخدا را محکوم میکند. این مفهوم به مسلمانان یادآوری میکند که چگونه جوامع پیشین به دلیل روی گرداندن از توحید و روی آوردن به پرستش مخلوقات، دچار عذاب الهی شدند.
همچنین، در فرهنگ عامه، بعل به عنوان یک روح شیطانی خبیث و گاه بزرگترین شیطان و جن خبیث شناخته میشود و گروهی نیز او را آموزش دهنده جادو به جادوگران خبیث میدانند.
